Alaş Orda

Kazak halkının millî bağımsızlık, modernleşme ve siyasal temsil taleplerini yansıtan önemli siyasi oluşumdur.

Giriş

Alaş Orda Hareketi, 20. yüzyıl başlarında Kazak bozkırında ortaya çıkan ve Kazak halkının millî bağımsızlık, modernleşme ve siyasal temsil taleplerini yansıtan önemli siyasi oluşumdur. Çarlık Rusyası’nın 19. yüzyılda uyguladığı idarî ve ekonomik politikalar sonucunda Kazak toplumunun geleneksel yapısı büyük ölçüde dönüşmüş, göçebe hayat tarzı çözülmeye başlamış ve geniş çaplı toprak kayıpları yaşanmıştır. I. Dünya Savaşı yıllarında ağır askerî yükümlülükler ve 1916’daki büyük ayaklanma, Kazak halkında bağımsızlık arayışlarını daha da güçlendirmiştir.

1917’de Rusya’da patlak veren Şubat ve Ekim Devrimleri, Kazak aydınlarına yeni bir fırsat sunmuş; bu süreçte Alihan Bökeyhanov, Ahmet Baytursınov, Mirjakıp Dulatov gibi önde gelen isimlerin öncülüğünde “Alaş” adlı siyasi parti kurulmuş ve kısa süre içinde “Alaş Orda” adıyla anılan millî hükûmet teşkil edilmiştir. Bu hareket, Kazak toplumunun kültürel aydınlanmasını, eğitim yoluyla modernleşmesini ve millî kimliğinin pekişmesini hedefleyen geniş kapsamlı bir program ortaya koymuştur.

Alihan Bökeyhanov

Ahmet Baytursınov

Mirjakıp Dulatov

Alaş Orda Hareketi, Bolşeviklerle başlangıçta çatışmalı bir ilişki sürdürmüş olsa da 1920’den sonra Sovyet yönetimiyle iş birliği yoluna gitmiş; böylece Kazak Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti’nin kuruluş sürecinde önemli bir rol oynamıştır. Ancak 1930’ların siyasi tasfiyeleri sırasında hareketin lider kadrosu büyük ölçüde ortadan kaldırılmıştır. Buna rağmen Alaş Orda, modern Kazak ulusunun şekillenmesinde ve günümüz Kazakistan’ında bağımsızlık fikrinin tarihsel temellerinin meşruiyet kaynağı olarak önemini korumaktadır.

Fikir ve Teşekkül Dönemi (1905–1916): Aydınlanma ve İlk Siyasi Adımlar

1905 yılında Mustafa Çokay tarafından organize edilip Hepimiz Alaş’ın oğullarıyız! başlığı altında Taşkentte yapılan Türkistan Müslümanları Kongresi nde, soylu ailelerden gelen Kazak ve Kırgız önderler Alaş adı altında birleşmiştir. Bu harekâta Kazak ve Kırgız entelektüelleri de katılmıştır.

Alaş Orda dönemi (1917-1928) Kazak aydınları, 1918.

Bu yeni ortaya çıkan gücün başlı hedefleri şunlardı:

Orta Asya’da İslam’ı çağdaşlaştırmak
Kazakların ve Kırgızların geleneksel göçebe kültürlerini tekrar özgürce yaşayabilmelerini elde etmek (yani Rus Çarlarının çok daha öncelerde başlattıkları göçebe halkları yerleşmeye zorluyan kanunları kaldırmak)
Türkistan bölgesine yerleşen Rusları buradan uzaklaştırmak

Alaş Hareketi yine Mustafa Çokay tarafından kurulmuş olan Türkistan Müslümanları Komitesi ile sıkı bir iş birliği içindeydi. Ayrıca Osmanlı İmparatorluğun’da kurulmuş olan Jön Türkler harekâtı ve İtil-Kama bölgesinde Mir Seyyit Sultan Galiyev tarafından kurulmuş olan Türk-Tatar Komitesi ile iş birliği yapmaktaydılar.

Alaş Hareketi’nin entelektüel temelleri, 20. yüzyılın başlarında Rusya İmparatorluğu’nda yaşanan çalkantılar ve 1905 Devrimi‘nin getirdiği kısmi özgürlük ortamında atıldı.

Aydın Kadronun Doğuşu: Alihan Bökeyhanov (Bukeikhan), Ahmet Baitursınulu (Baytursunov) ve Mirjakıp Dulatulı gibi Rusya’nın üniversitelerinde eğitim görmüş aydınlar, halkın maruz kaldığı toprak gasplarına, Rus göçmenlerin bozkırlara yerleştirilmesine ve kültürel asimilasyon politikalarına karşı ses yükseltmeye başladılar.
“Uyan Kazak!” Sesi: Mirjakıp Dulatulı’nın kaleme aldığı “Oyan, Qazaq!” (Uyan, Kazak!) adlı eser ve çabalar, halkta milli bilincin uyanmasında dönüm noktası oldu.
Qazaq Gazetesi: 1913 yılında Orenburg’da çıkarılmaya başlanan Qazaq Gazetesi, hareketin resmi yayın organı haline gelerek tüm bozkırda aydınları ve halkı ortak bir ideal etrafında birleştirdi. Bu dönem, Kazak millî kimliğinin kültürel ve siyasi çatı altında konsolide olduğu hazırlık evresidir.

1912 yılında Alaş Hareketinden Alaş Partisi doğmuştu. Bu partiye Mustafa Çokay’ın yanında Abdulgaffar İmanov ve Amangeldi İmanov adlı Kırgız kardeşler ve bir Kazak töresi olan (Kazaklarda bir hükümdar unvanı) Alihan Bökeyhanulı da katılmıştı. Bökeyhanulı partinin en sözü geçen kişiliğiydi ve partinin temel unsurları da Bökeyhanulı tarafından belirlenmişti. Çünkü Bökeyhanulu, Rus parlamentosunun üyesiydi ve parlamentonun içinde ortaya çıkan Çançılar adlı fraksiyona mensuptu. Çançılar siyasi açıdan Rusların sosyal-devrimci grubuna yakındı.

Alaş partisi bu dönemde gayet Türkçüydü ve Rus İmparatorluğunun içinde yaşayan Türk halklarını birleşerek Büyük Turan’ı kurmaya çağırmaktaydı. Bir Töre olarak Bökeyhanulı kendini doğrudan Cengiz Han’ın mirasçısı olarak görmekteydi. İmanov kardeşleri ise Qoja olarak kendilerini İslam Peygamberi Muhammed’in mirasçıları olarak görmekteydiler.

Alaş Partisi’nin Kuruluşu

1917 yılının Şubat ayında Çarlık rejiminin yıkılması, Kazak aydınlarına uzun süredir bekledikleri siyasal teşkilatlanma fırsatını sundu. Temmuz 1917’de Orenburg’da toplanan I. Genel Kazak Kurultayı’nda Kazakların kendi kaderini tayin hakkı, toprak meselesi ve yerel yönetimlerin kurulması gibi hayati kararlar alındı. Bu kurultayın ardından bozkır coğrafyasındaki ilk modern millî siyasi parti olan Alaş Partisi kuruldu. Partinin programı; ademi merkeziyetçi bir Rusya içinde ulusal özerklik, din ve devlet işlerinin ayrılması, eğitime öncelik verilmesi ve gasbedilen toprakların gerçek sahiplerine iadesi gibi ilerici maddeler barındırıyordu.

Kazak çadırı önünde, Alaş Orda aydınları. Arap harfleriyle “Uyan Kazak” yazıyor.

Orenburg’daki Birinci Genel Kazak Kurultayı (21–26 Temmuz 1917)

Alaş Orda Hareketi

Alaş Partisi, Orenburg’da 21–26 Temmuz 1917 tarihleri arasında toplanan Birinci Genel Kazak Kurultayı’nda kuruldu. Kurultay, yeni Rusya’nın yönetim şekli, toprak, eğitim, yerel idare ve toplumsal siyasi haklar gibi temel meseleleri ele aldı. Delegeler, Rusya’nın demokratik federal bir cumhuriyet olması gerektiğini savunarak yerinden yönetimi ve yerel özerkliği önceleyen bir çerçeveyi benimsediler. Bu doğrultuda, Kazak toplumunun sosyokültürel yapısına uygun mahkemelerin kurulması gerekliliği de vurgulandı.

Alaş’ın kuruluşunda ve teşkilatlanmasında dönemin önde gelen Kazak aydınları belirleyici rol oynadı: Alihan Bökeyhanov, Ahmet Baytursınov, Mirjakıp Dulatov, Mustafa Çokay, Muhamedjan Tınışbayev, Jakıp Akbayev, Halil ve Cahanşa Dosmuhamedov kardeşler, farklı bölgelerde hem kurultay hazırlıklarını yürüttüler hem de parti programının şekillenmesine katkı sundular.

Alaş Orda Hükümeti’nin İlanı ve Özerklik Süreci (1917–1918)

Ekim 1917’de Bolşeviklerin iktidarı ele geçirmesiyle birlikte Rusya genelinde iç savaş ortamı doğdu. 5–13 Aralık 1917 tarihleri arasında Orenburg’da gerçekleştirilen II. Genel Kazak Kurultayı’nda, Bolşevik yönetiminin politikalarına karşı Alaş Autonomisi (Özerkliği) ilan edildi ve yürütme organı olarak Alaş Orda Hükümeti kuruldu. Başkanlığına Alihan Bökeyhanov seçilirken, merkez olarak Semey (Semipalatinsk) şehri belirlendi. Genç hükümet; kendi askeri birliklerini (Alaş alayları) oluşturma, vergi toplama, adalet mekanizması kurma ve yerel idareleri düzenleme yönünde çaba sarf etti.

Alaş Orda’nın çekirdeğini, modern Kazak entelijansiyasının önde gelen temsilcileri oluşturdu:

Alihan Bökeyhanov: Hükümetin başkanı, siyasal lider.

Ahmet Baytursınov: Eğitim ve kültür politikalarının mimarı.

Mirjakıp Dulatov: Basın ve edebiyat yoluyla millî bilinci yaygınlaştıran ideolog.

Mustafa Çokay: Dış ilişkiler ve Türkistan genelinde birlik arayışlarıyla öne çıkan isim.

Muhamedjan Tınışbayev: Mühendis ve siyasetçi, altyapı ve idarî düzenlemelerde etkili.

Halil ve Cahanşa Dosmuhamedov: Hukuk ve eğitim alanında çalışmalar yürüten kardeşler.

Çok kısa ömürlü olmasına rağmen Alaş Orda’yı sadece siyasî faaliyetler yürüten bir yapı olarak görmek doğru değildir. Dönemin zor ve sıkıntılı şartlarına rağmen Alaş Orda Hükümeti ve onu oluşturan aydın kadro, sosyal ve kültürel alanda da pek çok önemli girişimde bulunmuştur.

Bu faaliyetlerin başında, İsmail Gaspıralı Bey’in “Dilde, Fikirde, İşte Birlik” düşüncesinden ilham alınarak Usûl-i Cedid okullarının açılması gelmektedir. Bu okullar aracılığıyla Kazak Türklerine temel düzeyde ve sistemli bir eğitim verilmiştir.

Toplumsal hayatta kadın haklarına önem verilmiş; Kazak gazetesinde kız çocuklarının erkek çocukları gibi okula gidilmesi gereği sürekli anlatılmıştır. Kadınlara boşanma hakkının verilmesi desteklenmiş ve erkeklerin birden fazla eş alma uygulamasına karşı çıkılmıştır. 1917’de Bütün Rusya Müslümanları Kongresi’nde Alaş Partisi temsilcileri kadınların oy kullanma ve seçme-seçilme hakkını kongrede kabul ettirmiştir. Mirjakıp Dulatulı’nın 1910’da yazdığı Bahtsız Jamal adlı eseri Kazak Türkü toplumunda Kazak Türkü kadının yaşadığı sorunları ele alır. Bu roman aynı zamanda Kazak Türklerinin ilk modern romanı olmuştur.

Alaş Orda’nın Dağılışı ve Sonrası

A. Baitursynov ve M. Dulatov, Çuguçak şehre gitmeden önce

1918 yılı itibarıyla derinleşen Rus İç Savaşı’nda Alaş Orda yönetimi zor bir jeopolitik denklemle karşı karşıya kaldı. Genç Kazak özerkliğini tanımayan Kızıl Ordu’ya karşı, hareket liderleri Amiral Kolchak liderliğindeki Beyaz Ordu ile taktiksel bir ittifak kurmak zorunda kaldı. Ancak Beyaz Ordu’nun Kazakların özerklik haklarına mesafeli yaklaşması bu iş birliğini zayıflattı. Savaşın ilerleyen evresinde Kızıl Ordu’nun üstünlük sağlamasıyla birlikte Sovyet yönetimi, bozkır halklarının desteğini kazanmak amacıyla 1919-1920 yıllarında Alaş Orda liderlerine genel af ilan etti. Alihan Bökeyhanov, Ahmet Baitursınulu ve Mirjakıp Dulatulı gibi önde gelen isimler, halkın cehaletten kurtarılması ve kültürel hakların güvence altına alınması umuduyla Sovyet yönetimiyle anlaşarak yeni idari yapıda görev aldılar.

Alaş Orda’nın az sayıda kalmış Türkçü kanadını oluşturan üyeleri Türkistan’ın güneyine gidip Basmacı Ayaklanması’na katılmışlardı. Partinin reformcu kanadı Türkistan Komünist Partisi’ne katıldı. Alaş Orda Partisi dış görünümü ile hala Kazak partisi olarak varlığını sürdürmekteydi, ancak artık KPdSU tarafından kontrol edilmekteydi. Harekâtın Kırgız kanadı ise 1919 yılında çoktan tamamen dağılmıştı.

1920 yılında kurulan Kazak Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti’nin ilk yıllarında aktif rol oynayan eski Alaş Orda liderleri, Sovyet rejiminin merkeziyetçi ve katı ideolojik politikaları nedeniyle kısa sürede hedef haline geldi. 1920’lerin sonlarından itibaren artan baskılar, 1930’lu yılların ortalarındaki Stalinist “Büyük Temizlik” döneminde doruğa ulaştı. Birçok Alaş önderi tutuklandı ve 1937–1938 yıllarında kurşuna dizilerek idam edildi.

Bökeyhanulı 1937 yılında Moskova’da hala açıklığa kavuşmamış olan sebeblerden dolayı öldü. Stalin’in emiri ile KGB tarafından öldürülmüş olduğu tahmin edilmekte.

Alihan Bukeyhanulı’nın ölümünden sonra Alaş Orda da artık serbest parti olarak faaliyetlerine son verdi ve son üyeleri Kazakistan Komünist Partisi’ne entegre edildi.

Fiziki olarak tasfiye edilmesine rağmen Alaş Orda Hareketi; dil, basın, hukuk ve modern devlet yapılanması alanındaki vizyoner fikirleriyle 20. yüzyılın sonunda ilan edilen modern Kazakistan Cumhuriyeti’nin entelektüel ve millî temellerini oluşturmuştur.