Kırgızistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti
Kuruluş ve Bozkırda Sovyet Hakimiyeti
Orta Asya’nın sarp dağları, coşkun nehirleri ve uçsuz bucaksız bozkırlarıyla bezeli coğrafyası, 20 yüzyıl boyunca dünya tarihinin en köklü ve sarsıcı toplumsal dönüşümlerinden birine sahne oldu. Yüzyıllar boyunca göçebe geleneklerin, kabile bağlarının ve doğayla iç içe bir yaşam tarzının hüküm sürdüğü bu topraklar, 1917 Ekim Devrimi ile birlikte bambaşka bir yörüngeye girdi. Çarlık Rusyası’nın çöküşünün ardından bölgede kurulan Kırgızistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti (Kırgız SSC), geleneksel bir toplumun demir yumrukla ve modernleşme idealleriyle nasıl endüstriyel, kentsel ve kültürel bir kimliğe büründürüldüğünün en çarpıcı laboratuvarlarından biriydi. Bu süreç, sadece siyasi bir rejimin değişiminden ibaret kalmamış; bir halkın hafızasını, coğrafyasını ve günlük yaşamını baştan aşağıya inşa eden uzun soluklu ve çelişkilerle dolu bir dönüşüm hikayesi olmuştur.
Kırgız Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti bayrağı
Sovyet yönetiminin ilk yıllarında, Orta Asya’daki ulusal sınırların ve kimliklerin yeniden tanımlanması karmaşık bir süreç izledi. Başlangıçta 1924 yılında RSFSC bünyesinde kurulan özerk yapılar, zaman içinde evrilerek 5 Aralık 1936 tarihinde doğrudan Sovyetler Birliği’ni oluşturan 15 birlik cumhuriyetinden biri statüsüne yükseltildi ve resmi olarak Kırgız Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti adını aldı. Bu idari statü değişimi, Kırgız halkına Sovyet coğrafyasında ulusal bir kimlik kazandırırken, aynı zamanda Moskova merkezli merkeziyetçi politikanın sıkı denetimini de beraberinde getirdi. Sovyetleşme hamlesinin en temel ve en sancılı adımı ise, yüzyıllardır nesilden nesile aktarılan göçebe yaşam tarzının zorla sonlandırılması oldu. Devlet, “kolhoz” adı verilen kolektif çiftlikler ve “sovhoz” adı verilen devlet çiftlikleri kurarak dağınık halde yaşayan kabileleri yerleşik hayata geçmeye mecbur bıraktı. Bu durum başlangıçta büyük ekonomik sarsıntılara, kıtlıklara ve toplumsal direnişlere yol açsa da, uzun vadede ülkenin ekonomik ve demografik yapısını kalıcı olarak değiştirdi.
Kırgız SSC dönemi, aynı zamanda toplumsal kalkınma, eğitim ve kültür alanında devasa adımların atıldığı bir çağ olarak kayıtlara geçti. Sovyetler Birliği’nin en temel hedeflerinden biri olan okuryazarlık seferberliği sayesinde, dağlık coğrafyanın en ücra köşelerine kadar okullar inşa edildi; kadınların toplumsal hayata katılımı teşvik edildi ve kısa süre içinde halkın okuryazarlık oranı neredeyse yüzde yüze ulaştı. Kültürel alanda ise köklü bir alfabe devrimi yaşandı. Geleneksel Arap alfabesinden önce Latin alfabesine, ardından 1940 yılında Kiril alfabesine geçiş yapılarak yeni bir edebi ve akademik dil inşa edildi. Chingiz Aitmatov (Cengiz Aytmatov) gibi dünya çapında ün kazanan büyük Kırgız yazarlar, Sovyet Kırgızistan’ının kültürel ikliminde yetişti ve hem kendi halkının geleneksel mitolojisini hem de modern dünyanın insanî meselelerini evrensel bir dille edebiyata taşıdı. Bişkek (o zamanki adıyla Frunze), geniş bulvarları, devasa parkları, tiyatroları ve akademileriyle modern bir Sovyet şehri olarak yeniden kuruldu.
Bununla birlikte, Kırgız SSC’nin ekonomisi sadece tarım ve hayvancılıkla sınırlı kalmadı; dağların altındaki zengin maden yatakları ve devasa akarsu potansiyeli Sovyet sanayi makinelerinin hizmetine sunuldu. Tanrı Dağları’nın eteklerinde kurulan devasa hidroelektrik santralleri, maden ocakları ve hafif sanayi tesisleri, ülkeyi tarım toplumundan yarı sanayileşmiş bir coğrafyaya dönüştürdü. İkinci Dünya Savaşı yıllarında ise Kırgız halkı, Sovyet cephelerine yüz binlerce asker göndererek ağır kayıplar vermiş ve savaş sanayisinin arkasındaki lojistik destek hatlarında kritik roller üstlenmiştir.
SSCB posta pulu, 1966. Sovyet Kırgızistan 40. yılı.
SSCB posta pulu, 1974. Cumhuriyetin 50. yıldönümü.
Kırgızistan SSC. Frunze. Sanatçı: N. Andreeva / Y. Levinovsky. SSCB pulu
Kırgız Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti’nin kuruluşunun 50. yıldönümü kutlamaları. Fotoğraf: 1974
1980’lerin sonuna gelindiğinde, Mikhail Gorbaçov’un başlattığı Glasnost (açıklık) ve Yenistroyka (yeniden yapılandırma) politikaları, Sovyetler Birliği genelinde olduğu gibi Kırgızistan’da da uzun süredir baskılanan ulusal duyguların, tarihi sorgulamaların ve bağımsızlık taleplerinin yüzeye çıkmasına zemin hazırladı. 1991 yılında Sovyetler Birliği’nin dağılmasıyla birlikte Kırgız SSC, tarih sahnesinden çekilerek yerini bağımsız Kırgızistan Cumhuriyeti’ne bıraktı. Bugün geriye dönüp bakıldığında, Kırgız Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti dönemi; trajik zorunluluklar, kültürel kayıplar ve ideolojik baskıların yanı sıra, modernleşme, eğitim hamleleri, sanayileşme ve dünya sahnesine çıkışın harmanlandığı, Kırgız tarihinin en karmaşık ama bir o kadar da belirleyici dönüm noktası olarak hafızalardaki yerini korumaktadır.
1925 yılına ait Kırgız Özerk Bölgesi haritasında, Murghob Bölgesi Kara-Kırgız Özerk Bölgesi’nin bir parçasıydı
Çöküş
1990 yılının Haziran ayında Özbekler ve Kırgızlar arasındaki etnik gerginlikler Özbeklerin olduğu Oş İli’ni kaplamıştı. Şiddetli karşılaşmalar birbirini izledi ve bir emniyet ve sokağa çıkma yasağı durumu hasıl oldu. 1990 yılının Ağustos ayına kadar düzen eski haline getirilemedi.
1990’ların başları Kırgızistan’a yeni değişimler getirdi. Kırgızistan Demokratik Hareketi, Parlamento’nun desteğiyle önemli bir politik güç haline geldi. Kırgız Bilim Akademisi’nin liberal başkanı Askar Akayev 1990 yılının Ekim ayında başkan seçildi. Takip eden Ocak ayında Akayev, yeni hükûmet yapılarını öne sürdü ve çoğunlukla daha genç ve reforma yönelik politikacılardan oluşan yeni bir hükûmet tayin etti. 1990 yılının Aralık ayında Yüksek Sovyet, cumhuriyetin adını Kırgızistan Cumhuriyeti olarak değiştirmek üzere oy verdi. 1991 yılının Şubat ayında başkent Frunze’nin adı devrim öncesi adı olan Bişkek olarak değiştirildi. Bağımsızlığa giden bu estetik hareketlere rağmen, ekonomik gerçeklikler Eski Sovyetler Birliği’nden ayrılmaya karşı durur gibi gözükmekteydi. 1991 yılının Mart ayındaki Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği’nin yaptığı bir referandumda seçmenlerin % 95,98’si Sovyetler Birliği’nin yenilenmiş federasyon olarak tutulması teklifini uygun buldular.
19 Ağustos 1991’de Olağanüstü Hal Komitesi, Moskova’da Gorbaçov’u devirme girişiminde bulundu. Ancak darbe girişiminin başarısızlığı ve Moskova’nın otoritesini yitirmesinin ardından Akayev ve İkinci Başkan German Kuznetsov Sovyetler Birliği Komünist Partisi’nden istifalarını açıkladılar ve tüm daire ve sekreterya istifa etti. Bunu 31 Ağustos 1991’de Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği’nden bağımsızlığı sağlayan Yüksek Sovyet oylaması takip etti.
Kırgız SSC Merkez Yürütme Komitesi Başkanları
Abdukadir Urazbekov ( 5 Aralık 1936 – 16 Eylül 1937 )
Mihail İvanoviç Us (16 Eylül 1937 – 4 Ekim 1937)
Maryam Tugambaeva (4 Ekim 1937 – 4 Kasım 1937)
Sultankul Şamurzin (4 Kasım 1937 – 16 Aralık 1937)
Ivan Fedorovich Sokolov (16 Aralık 1937 – 15 Şubat 1938 )
Murat Salikhov (15 Şubat 1938 – 15 Mayıs 1938)
Kalima Amankulova – Oyunculuk (15 Mayıs 1938 – 18 Temmuz 1938)
Kırgızistan SSR Yüksek Sovyeti Başkanlık Divanı Başkanları
Tolubaev, Asanaly (19 Temmuz 1938 – 22 Mart 1943)
Tokobaev, Moldogazi (22 Mart 1943 – 14 Kasım 1945)
Kulatov, Turabay Kulatovich (14 Kasım 1945 – 25 Ağustos 1978)
İbraimov, Sultan İbraimoviç (25 Ağustos 1978 – 22 Aralık 1978)
Buss, Andrey Andreevich (22 Aralık 1978 – 10 Ocak 1979) (oyuncu)
Duysheev, Arstanbek Duysheevich (10 Ocak 1979 – 14 Ocak 1981)
Koshoev, Temirbek Kudaibergenovich (14 Ocak 1981 – 8 Ağustos 1987)
Akmatov, Tashtanbek Duisheevich (8 Ağustos 1987 – 10 Nisan 1990)
1990-1994 yılları arasında Kırgızistan SSC Yüksek Konseyi Başkanları
Masaliev, Absamat Masalievich (10 Nisan 1990 – 10 Aralık 1990)
Sherimkulov, Medetkan Sherimkulovich (11 Aralık 1990 – 13 Eylül 1994)