Giriş
Özbek Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti (Özbekistan SSC), 1924 ile 1991 yılları arasında Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği’ni (SSCB) oluşturan 15 kurucu cumhuriyetten biri olarak varlığını sürdürmüştür. Orta Asya’nın kalbinde yer alan ve nüfus, ekonomik potansiyel ile jeopolitik açıdan Sovyet Orta Asyası’nın en önemli cumhuriyeti konumundaki Özbekistan SSC, hem Sovyet modernleşmesinin hem de merkezi planlamanın getirdiği dönüştürücü etkilerin en somut yaşandığı coğrafya olmuştur. Bu dönem, bölgenin geleneksel yapısından sıyrılarak sanayileştiği, okuryazarlığın kitleselleştiği, ancak aynı zamanda Moskova’nın katı siyasi ve ekonomik kontrolü altında şekillendiği karmaşık bir tarihi kesiti ifade eder.
Özbek Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Tarihi
Tüm Özbek Sovyetlerinin Birinci Kongresi. Buhara. 1925
1917 Bolşevik Devrimi’nin ardından Çarlık Rusyası’nın yıkılmasıyla Orta Asya’da büyük bir siyasi belirsizlik ve hareketlilik yaşandı. Bölgede bir yandan Ceditçiler olarak bilinen reformist aydınlar bağımsızlık ve modernleşme arayışına girerken, diğer yandan Kızıl Ordu ile yerel Müslüman direnişçiler (Basmacı Hareketi) arasında şiddetli çatışmalar patlak verdi. Kızıl Ordu’nun bölgede kontrolü sağlamasının ardından, 1920’lerin başında Türkistan Özerk SSC, Buhara Halk Sovyet Cumhuriyeti ve Harzem Halk Sovyet Cumhuriyeti gibi geçici idari yapılar kuruldu.
Sovyet yönetiminin Orta Asya’da ulusal kimlikleri yeniden tanımlamak amacıyla uyguladığı “Milli-Mülki Sınırlandırma” (Natsionalno-territorialnoye razdeleniye) politikası sonucunda, 27 Ekim 1924 tarihinde Özbek Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti resmen kuruldu ve 13 Mayıs 1925’te SSCB’ye dahil edildi. İlk kurulan cumhuriyetin sınırları içinde Tacikistan da bir özerk cumhuriyet olarak yer alırken, 1929 yılında Tacikistan SSC ayrı bir cumhuriyet olarak Özbekistan’dan ayrıldı. 1936 yılında ise Karakalpakistan Özerk SSC Özbekistan’a bağlandı. İkinci Dünya Savaşı (Büyük Vatan Severlik Savaşı) yıllarında Özbekistan SSC, Sovyetler Birliği’nin en önemli lojistik ve tahliye merkezlerinden biri haline geldi; yüz binlerce insan, fabrika ve yetim çocuk Rusya ve Ukrayna’dan Özbekistan’a tahliye edildi. Savaş sonrası dönemde hızlı bir kentleşme ve sanayileşme sürecine giren cumhuriyet, 1980’lerin sonlarında yürürlüğe giren Glasnost ve Perestroyka politikalarıyla birlikte bağımsızlık yürüyüşünü başlattı ve 31 Ağustos 1991’de bağımsızlığını ilan ederek tarih sahnesinden çekildi.
Siyasi Tarihi
Buhara Halk Sovyet Cumhuriyeti’nin ilk başkanı Fayzullah Hocayev
Özbekistan SSC’nin siyasi tarihi, Moskova’daki Politbüro’nun talimatları ve yerel Sovyet eliti arasındaki hassas dengeler üzerine kurulmuştur. 1930’lardaki “Büyük Temizlik” (Stalin Sürgünleri) döneminde, Özbekistan’ın kurucu ve reformist liderleri (Fayzullah Hocayev, Akmal İkramov gibi Cedit kökenli komünistler) “burjuva milliyetçiliği” ve “Karşı devrimcilik” suçlamalarıyla idam edilmiştir. Bu durum, yerel idarenin tamamen Moskova’ya sadık bürokratlarla doldurulmasına yol açmıştır.
Cumhuriyetin siyasi tarihindeki en istikrarlı dönem, 1959-1983 yılları arasında Özbekistan Komünist Partisi Birinci Sekreteri olarak görev yapan Şaraf Raşidov dönemidir. Raşidov, Moskova ile ilişkileri sıcak tutarken yerel ağları korumayı ve Özbekistan’a merkezi bütçeden büyük kaynak aktarmayı başarmıştır. Ancak 1980’lerin başında “Pamuk Yolsuzluğu” (Pamuk İşi) skandalının patlak vermesi siyasi dengeleri sarstı. Moskova, Özbek yetkilileri üretim rakamlarında sahtecilik yapmak ve rüşvet ağı kurmakla suçlayarak binlerce idareciyi tutukladı veya görevden aldı. Bu durum, Özbek halkında Moskova’ya karşı derin bir kırgınlık ve milliyetçi uyanış yarattı. 1989’da komünist partinin başına geçen İslam Karimov, bu hoşnutsuzluğu yöneterek ülkeyi bağımsızlığa taşıyan siyasi lider oldu.
Siyasi ve Devlet Yapılanması
Özbekistan SSC’nin siyasi yapılanması, resmiyette Sovyet demokrasisine, uygulamada ise Komünist Parti’nin tekelci otoritesine dayanan tek partili bir rejim şeklindeydi.
Yasama Organı (Yüksek Sovyet): Cumhuriyetin en yüksek devlet gücü organı Özbekistan SSC Yüksek Sovyeti idi. Üyeleri halk tarafından seçilse de adaylar Komünist Parti tarafından belirlenirdi. Yüksek Sovyet yılda birkaç kez toplanır, yasaları ve bütçeyi sembolik olarak onaylardı.
Yürütme Organı (Bakanlar Kurulu): Devlet yönetiminin günlük işleyişinden sorumlu olan organ Bakanlar Kurulu (hükümet) idi. Başbakan, Yüksek Sovyet tarafından atanır ve sanayi, tarım, eğitim gibi sektörlerin planlamasını yürütürdü.
Gerçek İktidar Gücü (Özbekistan Komünist Partisi): Resmi devlet organlarının üzerinde asıl otorite Özbekistan Komünist Partisi (ÖKP) idi. Partinin başında bulunan “Birinci Sekreter”, cumhuriyetin fiili lideri ve en yetkili kişisiydi. Genellikle Birinci Sekreter Özbek kökenli kişilerden seçilirken, güvenlik ve denetim organlarını kontrol eden “İkinci Sekreter” doğrudan Moskova tarafından atanan bir Rus/Slav yetkili olurdu.
Özbekistan Komünist Partisi’nin 60. yıldönümüne ithaf edilen posta pulu.
Devlet Başkanları (Parti Liderleri ve Yüksek Sovyet Başkanları)
Sovyet sisteminde fiili yönetim yetkisi Komünist Parti Birinci Sekreterlerinde, sembolik devlet başkanlığı yetkisi ise Yüksek Sovyet Prezidyumu Başkanlarındaydı.
Fiili Yöneticiler (Özbekistan Komünist Partisi Birinci Sekreterleri):
Vladimir İvanov (1925–1927)
Kupriyan Kirkiş (1927–1929)
Akmal İkramov (1929–1937) – Stalin döneminde tasfiye edildi.
Usman Yusupov (1937–1950) – İkinci Dünya Savaşı yıllarında ülkeyi yönetti.
Amin Niyazov (1950–1955)
Nuriddin Muhiddinov (1955–1957)
Sıdık Kamalov (1957–1959)
Şaraf Raşidov (1959–1983) – Ülke tarihinin en uzun süre görev yapan lideri.
İnamcan Usmankocayev (1983–1988)
Rafık Nishanov (1988–1989)
İslam Karimov (1989–1991) – Cumhuriyetin son birinci sekreteri, ilk ve kurucu Cumhurbaşkanı.
Sembolik Devlet Başkanları (Yüksek Sovyet Prezidyumu Başkanları – Öne Çıkanlar):
Yoldaş Ahunbabayev (1925–1943) – Cumhuriyetin ilk sembolik devlet başkanı.
Yadgar Nasriddinova (1959–1970) – Sovyet Orta Asyası’nın en nüfuzlu kadın siyasetçilerinden biri.
Demografi
Sovyet döneminde Özbekistan SSC, Orta Asya’nın en hızlı nüfus artışı gösteren ve en kalabalık cumhuriyetiydi. 1926 yılında yapılan ilk genel nüfus sayımında yaklaşık 4,5 milyon olan ülke nüfusu, 1989 yılına gelindiğinde 20 milyonu aşmıştır. Bu devasa nüfus artışının arkasında yüksek doğum oranları, sağlık hizmetlerinin yaygınlaşmasıyla düşen bebek ölüm oranları ve Sovyet merkezi yönetimi tarafından yürütülen nüfus transferleri yatmaktadır.
Etnik yapı açısından Özbekistan SSC tam bir mozaik niteliğindeydi. Nüfusun büyük çoğunluğunu Özbekler oluşturmakla birlikte, 1930’lar ve 1940’lar boyunca Stalin dönemi sürgün politikaları nedeniyle Koreliler, Ahıska Türkleri, Kırım Tatarları ve Çeçenler bölgeye zorunlu olarak yerleştirildi. Ayrıca sanayileşme, eğitim ve idari yapılanma amacıyla Rusya, Ukrayna ve Beyaz Rusya’dan çok sayıda Slav nüfus kent merkezlerine (özellikle Taşkent’e) göç etti. Bu durum, kırsal kesimin ezici çoğunlukla Özbek kaldığı, büyük şehirlerin ise kozmopolit ve Rusça konuşan bir yapıya büründüğü ikili bir demografik tablo ortaya çıkardı.
Ekonomi
Özbekistan SSC ekonomisi, Sovyet Devlet Planlama Komitesi (Gosplan) tarafından yönetilen merkezi planlı bir komuta ekonomisiydi. Moskova’nın Sovyetler Birliği genelinde uyguladığı “iş bölümü” çerçevesinde Özbekistan’a biçilen ana rol, birliğin hammadde ve tarım üssü olmaktı.
Özbekistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti’nde pamuk tekeli kuruldu. Buhara, 1973.
“Monokültür” Tarım ve Pamuk Bağımlılığı: Ekonominin belkemiği pamuk üretimiydi. Moskova’nın tekstil sanayisini beslemek amacıyla Özbekistan’da devasa bir “pamuk monokültürü” oluşturuldu. Milyonlarca hektar arazi pamuk ekimine ayrıldı. Üretim kotalarını doldurmak için öğrenci, memur ve işçilerin katıldığı zorunlu pamuk toplama seferberlikleri düzenlendi. Bu aşırı ve denetimsiz pamuk üretimi, devasa sulama projelerini (Karakum Kanalı vb.) beraberinde getirdi ve Amu Derya ile Sırderya nehirlerinin sularının çekilmesiyle Aral Gölü Çevre Felaketi‘ne yol açtı.
Madenler ve Sanayi: Özbekistan aynı zamanda zengin doğal kaynaklara sahipti. Muruntau Altın Madeni (dünyanın en büyük açık ocak altın madenlerinden biri), doğal gaz rezervleri (Gazli sahasi), uranyum ve bakır çıkarımı ülke ekonomisine devasa katkı sağladı. Sanayi tarafında ise ağır makine imalatı, pamuk işleme makineleri, uçak imalatı (Taşkent Uçak Üretim Fabrikası) ve kimya sanayisi ön plandaydı. Ancak işlenen son ürünlerin büyük kısmı Rusya ve diğer Slav cumhuriyetlerine gönderilmekteydi.
Dil ve Din
Dil: Sovyet döneminde dil politikaları birkaç evreden geçti. 1920’lerin sonuna kadar Arap alfabesi kullanılan Özbekçede, 1928 yılında Latin alfabesine geçildi; ardından Stalin’in tüm cumhuriyetlerde bütünleşmeyi sağlama politikası doğrultusunda 1940 yılında Kiril alfabesi zorunlu kılındı. Özbekçe resmi olarak yerel dil olarak tanınsa ve eğitimde kullanılsa da, devlet bürokrasisinde, bilimde, yükseköğretimde ve idari mekanizmada Rusça birincil ve zorunlu “halklar arası iletişim dili” haline geldi. Bu durum, toplumda çift dilliliğin ve Rusça ağırlıklı bir eğitim elitinin doğmasına yol açtı.
Din: Sovyet iktidarı, ideolojik olarak ateizmi benimsediği için İslam dini ve kurumları üzerinde ağır baskılar uyguladı. 1920’lerin sonundaki Hujum (Saldırı) kampanyasıyla kadınların çarşaf örtünmesine karşı mücadele edildi, medreseler ve camiler kapatıldı, vakıf malları kamulaştırıldı ve din adamları tasfiye edildi. İkinci Dünya Savaşı sırasında ordu ve halk desteğini sağlamak amacıyla dini baskılar biraz gevşetildi ve Taşkent merkezli “Orta Asya ve Kazakistan Müslümanları Dini İdaresi” (SADUM) kuruldu. Bu kurum vasıtasıyla denetimli bir “resmi İslam” anlayışı sürdürülse de, halk düzeyinde sünnet, nikah ve cenaze gibi geleneksel dini ritüeller gizli veya kültürel kodlar şeklinde varlığını korumayı başardı.
Eğitim
Özbekistan SSC Öğretmenler Birliği 6. Kongresi, 1981
Özbekistan SSC’nin en çok övülen başarı alanlarından biri kitlesel eğitim hamlesi olmuştur. 1920’lerde nüfusun okuryazarlık oranı %10’un altındayken, yürütülen yoğun okuma-yazma kampanyaları (Likbez) ve açılan ilkokullar sayesinde 1950’lere gelindiğinde okuryazarlık oranı %99’un üzerine çıkarılmıştır. Bütün vatandaşlar için ücretsiz ve zorunlu eğitim sistemi getirilmiştir.
Ortaöğretim ve mesleki eğitimin yanı sıra yükseköğretimde de büyük adımlar atılmıştır. Taşkent Devlet Üniversitesi başta olmak üzere çok sayıda teknik üniversite, tıp enstitüsü ve öğretmen okulu kurulmuştur. Ayrıca 1943 yılında kurulan Özbekistan SSC Bilimler Akademisi, jeoloji, pamuk ziraatı, nükleer fizik ve Doğu bilimleri alanında Sovyetler Birliği’nin en önemli bilim merkezlerinden biri haline gelmiştir. Ancak eğitim müfredatı tamamen Sovyet ideolojisi, Marksist-Leninist felsefe ve Ruslaştırma/Sovyetleştirme hedefleri doğrultusunda şekillendirilmiştir.
Kültür
Özbekistan SSC’de kültür politikaları, Sovyet ideolojisinin “Biçimce ulusal, içerikçe sosyalist” formülü çerçevesinde şekillendirildi. Geleneksel kültür unsurları komünist propaganda ile harmanlanarak yeniden üretildi.
-
Mimari ve Şehirleşme: Geleneksel kerpiç mimarinin yerini geniş caddeler, devasa beton konut blokları (Kruşçevka), tiyatro binaları ve Sovyet anıtları aldı. 1966 yılında yaşanan yıkıcı Taşkent Depremi’nin ardından şehir, tüm Sovyet cumhuriyetlerinden gelen mimar ve işçilerin yardımıyla tamamen “örnek bir Sovyet metropolü” olarak yeniden inşa edildi. Taşkent Metrosu (1977), Doğu motifleriyle Sovyet brutalist mimarisini birleştiren bir mühendislik ve sanat harikası olarak açıldı.
-
Sinema, Tiyatro ve Sanat: Sovyet Özbekistanı, “Uzbekfilm” stüdyoları aracılığıyla Orta Asya sinemasının merkezi haline geldi. Sinemada hem devrimci temalar hem de tarihi şahsiyetler (Uluğ Bey, İbn Sina gibi) ele alındı. Tiyatroda Navoi Tiyatrosu uluslararası standartlarda operalara ve balelere ev sahipliği yaptı.
-
Edebiyat: Müfettişlik ve parti denetimi altındaki edebiyatta Sosyalist Realizm akımı zorunlu kılındı. Aybek, Gafur Gulam, Zülfiye ve Hamza Hekimzade Niyazi gibi şair ve yazarlar, hem halkın duygularını terennüm etti hem de Sovyet rejiminin ideolojik çizgisinde eserler verdi. Klasik Çağatay mirası ve Ali Şîr Nevâî ise “feodal unsur” olarak dışlanmak yerine “halkçı ve ilerici bir şair” anlatısıyla Sovyet kültür kanonuna dahil edildi.
1930’ların ortalarına gelindiğinde, ülke genelinde olduğu gibi Özbekistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti’nde de kitlesel baskılar patlak vermişti. Cumhuriyetin siyasi liderlerinin çoğu, 1937-1938 yıllarında “milliyetçilik ve Sovyet iktidarına karşı mücadele” ile ve silahlı bir ayaklanma hazırlığıyla suçlandı. 20. yüzyıl Özbek edebiyatının önemli isimleri; Fitrat, Abdülhamit Süleyman Çolpan ve Abdulla Kodiriy ve diğerleri kurşuna dizildi.
Kaynaklar
-
Özbekistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Yüksek Sovyeti ve Devlet İstatistik İdaresi Tarihî Yayınları
-
Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği (SSCB) Genel Nüfus Sayımı (1926, 1959, 1970, 1979, 1989) Veri Tabanı
-
SSCB Bilimler Akademisi ve Özbekistan SSC Bilimler Akademisi Tarih Enstitüsü Arşiv Kaynakları
-
UNESCO Dünya Tarihi ve Orta Asya Medeniyetleri Araştırmaları Dijital Arşivi
-
Uluslararası Orta Asya Araştırmaları Merkezi (IICAS) Sovyet Dönemi Tarih Araştırmaları