Çocukluk Yılları
Gazi Mustafa Kemal Atatürk
Mustafa Kemal Atatürk, 1881 yılında Osmanlı İmparatorluğu’nun önemli ticaret ve kültür merkezlerinden biri olan Selanik’te doğdu. Babası gümrük memurluğu ve kereste ticareti yapan Ali Rıza Efendi, annesi ise köklü bir Türk ailesinden gelen Zübeyde Hanım’dır. Küçük yaşta babasını kaybetmesi üzerine ailesiyle birlikte bir süre dayısının çiftliğinde yaşamak zorunda kaldı; bu durum onun erken yaşta sorumluluk almasında ve güçlü bir irade geliştirmesinde etkili oldu.
Çocukluk yıllarında eğitim hayatına annesinin isteğiyle Mahalle Mektebi’nde başladı, ancak kısa süre sonra babasının arzusu doğrultusunda modern eğitim veren Şemsi Efendi Mektebi’ne geçti. Ailesinin tüm itirazlarına rağmen askerlik mesleğine duyduğu büyük ilgi nedeniyle kendi iradesiyle Selanik Askerî Rüştiyesi’nin sınavlarına girdi ve başarılı oldu.
Askerî Eğitim Yılları ve Fikri Gelişimi
Mustafa Kemal, 1905
Selanik Askerî Rüştiyesi’nde matematik öğretmeninin ona zekası ve yeteneği dolayısıyla “Kemal” adını vermesiyle Mustafa Kemal adını aldı. Ardından Manastır Askerî İdadisi’ne girdi. Manastır’daki eğitimi sırasında Fransızca öğrendi; Jean-Jacques Rousseau, Montesquieu ve Voltaire gibi Aydınlanma Çağı düşünürlerinin eserleriyle tanıştı. Aynı zamanda Namık Kemal ve Ziya Gökalp gibi vatansever Türk şair ve düşünürlerinden etkilenerek vatan, hürriyet ve milliyetçilik kavramlarını içselleştirdi.
1899 yılında İstanbul’a gelerek Harp Okulu’na kaydoldu ve 1902 yılında bu okuldan teğmen rütbesiyle mezun oldu. Eğitimine Harp Akademisi’nde devam eden Mustafa Kemal, 11 Ocak 1905 tarihinde Kurmay Yüzbaşı rütbesiyle mezun olarak askerî hayatına resmen adım attı.
İlk Görev Yerleri ve Askerî Başarıları
Mustafa Kemal, Trablusgarb
Mezuniyetinin ardından ilk görev yeri olan Şam’daki 5. Ordu’ya atandı. Burada memleketin içinde bulunduğu siyasi ve sosyal bunalımları yakından gözlemledi ve arkadaşlarıyla birlikte “Vatan ve Hürriyet” adında gizli bir cemiyet kurdu. Daha sonra Manastır ve Selanik’teki 3. Ordu’da görev aldı. 1909 yılında Meşrutiyet karşıtı 31 Mart Vakası’nı bastıran Hareket Ordusu’nda Kurmay Başkanı olarak görev yaptı.
1911 yılında İtalyanların Trablusgarp’ı işgal etmesi üzerine gönüllü olarak bölgeye gitti. Derne ve Tobruk’ta yerli halkı örgütleyerek İtalyan kuvvetlerine karşı başarılı savunma savaşları yönetti. Balkan Savaşları sırasında Gelibolu ve Bolayır’daki birliklerde görev alarak Edirne’nin geri alınmasında rol oynadı. 1913 yılında Sofya Askerî Ataşeliği’ne atandı ve bu görevi sırasında Batı diplomasisini ve Avrupa toplum yapısını yakından gözlemleme imkanı buldu.
Birinci Dünya Savaşı ve Çanakkale Zaferi
Mustafa Kemal, Çanakkale Cephesinde
I. Dünya Savaşı’nın başlamasıyla birlikte Mustafa Kemal, Tekirdağ’da kurulan 19. Tümen Komutanlığı’na atandı. 1915 yılında Çanakkale Savaşları’nda Arıburnu, Conkbayırı ve Anafartalar’da gösterdiği askeri deha, savaşın seyrini değiştirdi. “Ben size taarruzu değil, ölmeyi emrediyorum!” sözüyle askerlerini cesaretlendirerek İtilaf Devletleri’nin İstanbul’a ulaşmasını engelledi.
Çanakkale’deki başarılarının ardından “Anafartalar Kahramanı” olarak tanındı ve generalliğe (Mirliva) terfi etti. Savaşın ilerleyen safhalarında Doğu Cephesi’nde 16. Kolordu Komutanı olarak Muş ve Bitlis’i Rus işgalinden geri aldı. Savaşın son döneminde ise Suriye-Filistin Cephesi’nde Yıldırım Orduları Grubu Komutanlığı görevini üstlenerek İngiliz ilerleyişini Halep’in kuzeyinde durdurdu.
Millî Mücadele Dönemi ve TBMM’nin Kuruluşu
Mustafa Kemal, Kocatepe 1922
I. Dünya Savaşı sonrasında Osmanlı Devleti’nin Mondros Mütarekesi’ni imzalaması ve Vatan topraklarının işgal edilmeye başlanması üzerine Mustafa Kemal, Anadolu’da bir direniş hareketi örgütlemek amacıyla 19 Mayıs 1919’da 9. Ordu Müfettişi olarak Samsun’a çıktı. Amasya Genelgesi, Erzurum Kongresi ve Sivas Kongresi’ni düzenleyerek milli egemenlik ve vatanın bütünlüğü ilkelerini ilan etti.
İstanbul’un işgal edilmesi üzerine 23 Nisan 1920’de Ankara’da Türkiye Büyük Millet Meclisi’ni (TBMM) açtı ve Meclis Başkanı seçildi. Kurulan düzenli ordu ile Doğu’da Ermenilere, Güney’de Fransızlara ve Batı’da Yunan ordusuna karşı Kurtuluş Savaşı başlatıldı. Sakarya Meydan Muharebesi’nin kazanılmasının ardından TBMM tarafından kendisine “Gazi” unvanı ve “Mareşal” rütbesi verildi. 26 Ağustos 1922’de başlatılan Büyük Taarruz ve Başkomutanlık Meydan Muharebesi ile Anadolu işgalden tamamen temizlendi. 24 Temmuz 1923’te imzalanan Lozan Barış Antlaşması ile yeni Türk devletinin bağımsızlığı uluslararası alanda tescil edildi.
Cumhuriyeti’nin İlanı ve İnkılaplar
siyasal, hukuki, toplumsal, kültürel, ekonomik ve dış politika boyutlarıyla birbirini tamamlayan geniş bir alana yayılmıştır.
Mustafa Kemal, TBMM’de
Siyasal ve Hukuki Alan İnkılapları
Yeni devletin meşruiyetini ve işleyişini sağlam esaslara bağlamak amacıyla ilk olarak siyasal yapıda köklü adımlar atılmıştır. 1 Kasım 1922’de saltanatın kaldırılmasıyla milli egemenliğin önündeki çift başlılık giderilmiş, 29 Ekim 1923’te Cumhuriyet ilan edilmiştir. 3 Mart 1924’te ise Halifelik kaldırılarak Şer’iye ve Evkaf Vekaleti ile Erkân-ı Harbiye Vekaleti lağvedilmiştir; böylece hem din ve devlet işleri ayrılmış hem de ordu siyasetin dışına çekilmiştir.
Türk Medeni Kanunu kabul edilerek aile hukukunda, miras paylaşımında ve mahkeme tanıklığında kadın-erkek eşitliği güvence altına alınmıştır. İtalyan Ceza Kanunu ve Alman Ticaret Kanunu esas alınarak modern yargı sistemi kurumsallaştırılmıştır.
Atatürk ve devlet erkanı TBMM’de çıkarken
Eğitim, Kültür ve Dil İnkılapları
Tevhid-i Tedrisat (Eğitim Birliği) Kanunu ile ülkedeki tüm mektep ve medreseler Millî Eğitim Bakanlığı’na bağlanarak eğitimde tekdüzelik ve laikleşme sağlanmıştır.
Yeni Türk Harflerinin Kabulü gerçekleşmiş, okuma-yazma seferberliği çerçevesinde Millet Mektepleri açılmıştır. Türk milletinin tarihsel ve dilsel köklerini araştırmak için 1931’de Türk Tarih Kurumu (TTK) ve 1932’de Türk Dil Kurumu (TDK) kurulmuştur. Darülfünun Reformu (1933) ile modern Ankara ve İstanbul Üniversitelerinin temelleri atılmıştır.
Türk Dünyası Vizyonu, Kültürel Bağlar ve Faaliyetler
Atatürk, Samsun’da
kültürel birlik, dil ortaklığı ve tarihsel şuur eksenli bir Türk Dünyası politikası izlemiştir.
“Bugün Sovyetler Birliği dostumuzdur, komşumuzdur… Fakat bugün doğan güneşin geceyi eritmesi gibi Sovyet İmparatorluğu dağılabilir. İşte o zaman Türklerin hazırlıklı olmaları gerekir. Dil bir köprüdür, inanç bir köprüdür, tarih bir köprüdür. Köklerimize inmeli ve olayların böldüğü tarihimiz içinde birleşmeliyiz” sözü bu vizyonun temel taşıdır.
Bu anlayış doğrultusunda yürütülen başlıca faaliyetler şunlardır:
- Türk Tarihi ve Dil Tezleri: Türk Tarih Kurumu ve Türk Dil Kurumu aracılığıyla Orta Asya Türk tarihi, Altay dil ailesi, Hunlar ve Göktürkler detaylıca araştırılmış; Anadolu Türklerinin köklerinin Orta Asya Türk dünyası ile kopmaz bağları bilimsel olarak ortaya konulmuştur.
- Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü (1924): İstanbul Üniversitesi bünyesinde kurulan enstitü ile Sovyetler Birliği altındaki Türk cumhuriyetlerinden gelen bilim insanları, şair ve yazarlarla (Zeki Velidi Togan, Sadri Maksudi Arsal, Yusuf Akçura vb.) iş birliği yapılmış; Türk dünyasının etnografyası, edebiyatı ve tarihi kayıt altına alınmıştır.
- Türk Dili ve Yazı Birliği Çabaları: 1926 Bakü Türkoloji Kongresi yakından takip edilmiş ve Sovyet Türklerinin Latin alfabesine geçişiyle paralel olarak Türkiye’de de Harf Devrimi hızlandırılmıştır (amaç Türk dünyası ile ortak bir alfabede buluşmaktı).
- Öğrenci Değişimleri ve Sığınmacılara Kucak Açılması: Bağımsızlıklarını kaybeden Türk yurtlarından gelen aydınlara, bilim insanlarına Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlığı verilmiş, Ankara ve İstanbul’da akademik ve siyasi görevler üstlenmeleri sağlanmıştır.
Toplumsal ve Kadın Hakları Alanındaki İnkılaplar
ile toplumsal unvanlar ve ayrıcalıklar kaldırılarak sınıf ayrımının önüne geçilmiştir.
Türk kadınına toplumda hak ettiği değeri vermek üzere kademeli olarak siyasi haklar tanınmıştır:
- 1930’da Belediye seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı,
- 1933’te Muhtarlık seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı,
- 5 Aralık 1934’te ise Milletvekili seçme ve seçilme hakkı verilerek kadınların yönetimde söz sahibi olması sağlanmıştır.
İktisat ve Sanayileşme İnkılapları
Devletçilik ilkesi benimsenmiştir.
Birinci ve İkinci Beş Yıllık Sanayi Planları hazırlanarak Sümerbank ve Etibank öncülüğünde demir-çelik (Karabük), şeker, tekstil, çimento ve madencilik fabrikaları kurulmuştur. Devlet Demiryolları millileştirilmiş, 1926 Kabotaj Kanunu ile Türk karasularında deniz taşımacılığı hakkı yalnızca Türk bayraklı gemilere tanınmıştır.
Atatürk, Cumhuriyetin 10. yıl kutlamasında
Son Yılları ve Vefatı
Hayatını Türk milletinin bağımsızlığına ve gelişimine adayan Mustafa Kemal Atatürk, 1937 yılından itibaren sağlık sorunları yaşamaya başladı. Siroz teşhisi konulmasına rağmen Hatay sorunu başta olmak üzere devlet işlerini aksatmadan yürütmeye devam etti. Sağlık durumunun ağırlaşması üzerine İstanbul’daki Dolmabahçe Sarayı’nda tedavi altına alındı.
10 Kasım 1938 Perşembe günü saat 09.05’te Dolmabahçe Sarayı’nda hayatını kaybetti. Naaşı, geçici olarak Ankara Etnografya Müzesi’ne konuldu; ardından 10 Kasım 1953 tarihinde yapımı tamamlanan Anıtkabir’e nakledildi. Fikirleri, ilke ve devrimleri ile yalnızca Türk milletinin değil, dünyadaki birçok ezilen ulusun da ilham kaynağı olmaya devam etmektedir.
KAYNAKÇA
- Nutuk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
- Atatürk Hakkında Hatıralar ve Belgeler. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
- Kısa Türkiye Tarihi. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
- Türk Tarihi ve Hukuk. İstanbul: Darülfünun Yayınları.
- Tek Adam: Mustafa Kemal (1881-1938) (Cilt 1-3). İstanbul: Remzi Kitabevi.
- Cumhuriyet Döneminde Türk Ekonomik ve Sosyal Gelişimi. Ankara: DPT Yayınları.
- Türk İnkılâp Tarihi. Ankara: Akçağ Yayınları.
- Atatürk ve Demokratik Türkiye. İstanbul: Kırmızı Kedi Yayınevi.
- Atatürk’ten Düşünceler. Ankara: ODTÜ Yayıncılık.
- Atatürk: Bir Milletin Yeniden Doğuşu. İstanbul: Altın Kitaplar.
- Türkiye’nin Batılılaşması ve Millî Mücadele. İstanbul: Dergâh Yayınları.
- Atatürk: Modern Türkiye’nin Kurucusu. İstanbul: Remzi Kitabevi.
- Atatürk ve Türk Dünyası. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
- 1924 Anayasası (Teşkilat-ı Esasiye Kanunu). Resmî Gazete.
- Umumi Türk Tarihine Giriş. İstanbul: Enderun Kitabevi.
- Cumhuriyet Dönemi Dil Devrimi ve Türk Dili Araştırmaları. Ankara: TDK Yayınları.
- Atatürk’ün Hayatı ve Eserleri. Ankara: TTK Yayınları.
- Bakü Türkoloji Kongresi ve Türk Dünyası Kültürel Birlikteliği Raporu. Ankara: TTK Yayınları.
- Modernleşen Türkiye’nin Tarihi. İstanbul: İletişim Yayınları.
