Erken Yaşamı, Ailesi ve Doğumu
Ziya Gökalp
Türk sosyolojisinin kurucusu, yazar, şair ve siyaset adamı Ziya Gökalp, 23 Mart 1876 tarihinde Diyarbakır’da dünyaya geldi. Asıl adı Mehmed Ziya’dır. Babası Diyarbakır Vilayet Gazetesi tahrir müdürü olan Mehmed Tevfik Efendi, annesi ise kentin köklü ailelerinden birine mensup Zeliha Hanım’dır. Ziya Gökalp, entelektüel bir aile ortamında büyümüş; ilk ve orta öğrenimini Diyarbakır’da tamamlamıştır.
Babasının genç yaşta vefat etmesi ve aile içi sorumluluklar, Ziya Gökalp’in gençlik yıllarında derin izler bıraktı. Diyarbakır Askerî Rüştiyesi ve Askerî İdadisi’nde öğrenim görürken Doğu ve Batı klasiklerini okumaya başladı. Hem geleneksel İslami ilimler hem de Fransızca eğitimi alarak Doğu ile Batı düşünce dünyasının kesişim noktasında bir fikri yapı geliştirdi.
Gençlik Yılları ve İstanbul
Öğrenimine devam etmek amacıyla İstanbul’a gitmek isteyen Ziya Gökalp, ailevi ve maddi imkânsızlıklar nedeniyle bir süre engellerle karşılaştı. Gençlik döneminde yaşadığı fikri çatışmalar, ekonomik sıkıntılar ve aile baskısı sonucunda 1894 yılında intihar girişiminde bulundu; ancak şans eseri hayatta kaldı. Bu olayın ardından tıp doktoru ve cemiyet adamı Abdullah Cevdet’in de desteğiyle ruhsal ve fikri toparlanma sürecine girdi.
1895 yılında İstanbul’a giderek ücretsiz eğitim veren Mülkiye Baytar Mekteb-i Âlisi’ne kaydoldu. İstanbul’daki öğrencilik yıllarında Jön Türk hareketinden ve İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin fikirlerinden etkilendi. II. Abdülhamid yönetimine karşı gizli siyasi faaliyetlerde bulunduğu gerekçesiyle 1898 yılında tutuklandı ve 10 ay cezaevinde kaldı. Okuldan ihraç edildikten sonra 1900 yılında memleketi Diyarbakır’a sürgüne gönderildi.
Selanik Yılları, İttihat ve Terakki ve Yeni Lisan
Diyarbakır’daki sürgün yıllarında memuriyet yapan ve gizlice teşkilatlanma çalışmalarını sürdüren Gökalp, 1908 yılında II. Meşrutiyet’in ilanıyla birlikte İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin Diyarbakır delegesi olarak öne çıktı. 1909 yılında İttihat ve Terakki’nin Genel Merkez üyesi seçilerek Selanik’e gitti. Selanik, Gökalp’in fikir dünyasını eyleme dönüştürdüğü en kritik merkez oldu.
1911 yılında Ömer Seyfettin ve Ali Canip Yöntem ile birlikte çıkardıkları Genç Kalemler dergisi, Türk edebiyatında ve dilinde çığır açan “Yeni Lisan” hareketinin doğuşunu sağladı. Gökalp, dilde sadeleşmeyi ve konuşma dili ile yazı dilinin birleştirilmesini savunarak Millî Edebiyat akımının teorisyenliğini üstlendi. Aynı dönemde Türkçülük fikrini sosyolojik bir zemine oturtan makaleler ve şiirler kaleme aldı.
Akademik Kariyeri, Türk Ocakları ve Sosyoloji
1912 yılında İttihat ve Terakki Genel Merkezi’nin İstanbul’a taşınmasıyla birlikte Ziya Gökalp de İstanbul’a yerleşti. Türk Ocakları’nın kuruluşunda ve faaliyetlerinde etkin rol oynadı. 1914 yılında Darülfünun’da (günümüzdeki İstanbul Üniversitesi) Türkiye’nin ilk İçtimaiyat (Sosyoloji) Kürsüsünü kurdu ve sosyoloji profesörü olarak dersler vermeye başladı.
Émile Durkheim’ın sosyoloji kuramlarından etkilenen Gökalp, bu kuramları Türk toplum yapısına uyarladı. Toplumsal dayanışma, hars (kültür) ve medeniyet kavramları üzerine geliştirdiği teorilerle Türk sosyoloji ekolünün temellerini attı. Yazıları Türk Yurdu, İslam Mecmuası, Yeni Mecmua ve Küçük Mecmua gibi dönemin en etkili yayın organlarında yayımlandı.
Malta Sürgünü ve Millî Mücadele
I. Dünya Savaşı’nın ardından Osmanlı Devleti’nin mağlup olması ve İstanbul’un İtilaf Devletleri tarafından işgal edilmesi üzerine, Ziya Gökalp işgal yönetimi tarafından tutuklandı. İttihat ve Terakki lider kadrosu arasında değerlendirilerek 1919 yılında Malta’ya sürgüne gönderildi.
Yaklaşık iki yıl süren Malta sürgünü boyunca fikri çalışmalarına ara vermedi; ailesine ve dostlarına yazdığı mektuplarla sosyolojik ve felsefi analizlerini sürdürdü. 1921 yılında serbest bırakıldıktan sonra Türkiye’ye döndü ve Millî Mücadele’nin Ankara merkezli direnişine destek vermek üzere Diyarbakır’a geçti. Burada Küçük Mecmua’yı çıkararak Anadolu’daki bağımsızlık savaşını fikri boyutta savundu.
Cumhuriyet Dönemi, TBMM ve Eserleri
1923 yılında Telif ve Tercüme Heyeti Başkanlığı’na getirilen Gökalp, Ankara’ya yerleşti. Aynı yıl yapılan seçimlerde II. Dönem Diyarbakır Milletvekili olarak Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne girdi. Yeni kurulan Türkiye Cumhuriyeti’nin anayasa hazırlıklarında (1924 Anayasası) ve inkılapların fikri altyapısının oluşturulmasında Mustafa Kemal Atatürk ve çalışma arkadaşlarına danışmanlık yaptı.
Atatürk’ün “Bedenimin babası Ali Rıza Efendi, hislerimin babası Namık Kemal, fikirlerimin babası ise Ziya Gökalp’tir” sözü, Gökalp’in Cumhuriyet’in kurucu iradesi üzerindeki derin etkisini özetlemektedir. “Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak” formülüyle Doğu-Batı sentezini sentezleyen Gökalp, Türk modernleşmesinin temel harcını karmaşık krizlerden arındırarak sistemleştirmiştir.
Vefatı ve Mirası
Ziya Gökalp’in mezarı, İstanbul
Ankara’da yoğun çalışma temposu ve bozulan sağlığı nedeniyle rahatsızlanan Ziya Gökalp, tedavi amacıyla götürüldüğü İstanbul Fransız Hastanesi’nde 25 Ekim 1924 tarihinde, henüz 48 yaşındayken hayatını kaybetti. Naaşı, İstanbul Cağaloğlu’nda bulunan II. Mahmud Türbesi haziresine büyük bir devlet töreniyle defnedildi.
Ziya Gökalp; geride bıraktığı sosyolojik incelemeler, şiirler, masallar ve teorik eserlerle Türk düşünce tarihinin en köşe taşı isimlerinden biri olmuştur. Kültür ve medeniyet ayrımı, milli vicdan ve toplum sözleşmesi üzerine geliştirdiği fikirler, modern Türkiye’nin sosyo-kültürel kimliğinin şekillenmesinde belirleyici rol oynamıştır.
Başlıca Eserleri
Sosyolojik ve Fikri Eserleri: Türkçülüğün Esasları (1923), Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak (1918), Türk Medeniyeti Tarihi (1925), Doğru Yol (1923), Hars ve Medeniyet (1923).
Şiir ve Masal Derlemeleri: Kızılelma (1914), Yeni Hayat (1918), Altın Işık (1923).
Mektupları: Limni ve Malta Mektupları.
KAYNAKÇA
- Akçura, Y. (2005). Türkçülüğün Tarihi. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
- Berkes, N. (2012). Türkiye’de Çağdaşlaşma. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
- Dizdaroğlu, H. (1976). Ziya Gökalp: Hayatı, Sanatı, Eserleri. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
- Erişirgil, M. N. (2007). Bir Fikir Adamının Romanı: Ziya Gökalp. İstanbul: Remzi Kitabevi.
- Gökalp, Z. (1923). Türkçülüğün Esasları. Ankara: Matbuat ve İstihbarat Müdiriyet-i Umûmiyesi.
- Heyd, U. (1950). Foundations of Turkish Nationalism: The Life and Teachings of Ziya Gökalp. London: Luzac & Company.
- Kafesoğlu, İ. (1998). Türk Milliyetçiliğinin Meseleleri. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
- Kara, İ. (2015). Türkiye’de İslamcılık Düşüncesi: Metinler/Kişiler (Cilt 1). İstanbul: Dergâh Yayınları.
- Tural, S. (1992). Ziya Gökalp ve Türk Kültürünün Meseleleri. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
- Türk Tarih Kurumu. (2020). Cumhuriyet’in Fikri Mimarları: Ziya Gökalp Paneli Tebliğleri. Ankara: TTK Yayınları.
