Alihan Bökeyhan

5 Mart 1866, Karkaralı – 27 Eylül 1937, Moskova, Kazak siyasetçi ve yayıncıdır.

Alp Muhammed Ali (Alihan) Bökeyhan, 20. yüzyılın başlarında Kazak halkının ulusal uyanışına, bağımsızlık mücadelesine ve kültürel gelişimine damgasını vurmuş; siyasetçi, gazeteci, yazar ve Alaş Orda hareketinin kurucusu olan önde gelen bir Türk dünyası aydınıdır.

1. Eğitimi ve Aydınlanma Yılları

Alihan Bökeyhan

Alihan Bökeyhan, 1866 yılında (resmi kayıtlarda bazen 1869 olarak geçer) Kazakistan’ın Karağandı eyaletinde, Çinggis Han’ın soyundan gelen Töri (Cengizli hanedan mensubu) bir ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi. İlk ve orta öğrenimini yerel okullarda tamamladıktan sonra, Omsk Teknik Okulu’nda ormancılık eğitimi aldı.

Daha sonra Saint Petersburg İmparatorluk Ormancılık Enstitüsü’ne girerek 1894 yılında buradan mezun oldu. Saint Petersburg’da geçirdiği yıllar, onun Rus ve dünya entelektüel çevreleriyle tanışmasını, ekonomi, hukuk ve siyaset bilimi alanlarında derinlemesine araştırmalar yapmasını sağladı.

2. Siyasi Faaliyetler ve İlk Siyasi Adımlar

Mezuniyetinin ardından Batı Sibirya ve Kazak bozkırlarında çeşitli idari görevlerde bulunan Bökeyhan, aynı zamanda bölgenin coğrafi, ekonomik ve etnografik yapısını inceleyen bilimsel araştırmalara katıldı. Rus istatistik komisyonlarında görev alarak Kazak halkının yaşam koşullarını gözlemleme fırsatı buldu.

20. yüzyılın başlarında Rusya’daki siyasî çalkantılarla birlikte aktif siyasete atıldı. Çarlık Rusyası’nın Duma (parlamento) seçimlerine katılarak Kazak halkının haklarını savundu. Bu dönemde Rusya Anayasal Demokrat Partisi (Kadet Partisi) içinde yer aldıysa da, zamanla Rus liberallerinin Kazakların toprak hakları ve özerkliği konularındaki yetersiz tavırlarını görünerek kendi bağımsız millî çizgisini belirlemeye yöneldi.

3. Gazetecilik ve “Qazaq” Gazetesi

Bökeyhan, fikirlerini halka ulaştırmak ve millî bilinç oluşturmak için basını en etkili araç olarak kullandı. İrtiş, Omsk Sözcüsü gibi gazetelerde yazılar yazdıktan sonra, 1913 yılında Orenburg şehrinde Ahmet Baytursunlu ve Mir Yakup Dulatlı ile birlikte dönemin en önemli yayın organı olan Qazaq (Kazak) gazetesini kurdu.

Qazaq gazetesinin baş editörlüğünü yürüten Bökeyhan; halkın eğitimi, edebiyatı, dili, toprağın korunması ve siyasi hakları üzerine yüzlerce makale kaleme aldı. Bu gazete, kısa sürede Kazak aydınlarını bir araya getiren ve millî kimliğin inşasında çatı görevi gören bir fikir merkezine dönüştü.

1918 yılında Semey’de Alaş aydınlarıyla birlikte A.Bökeyhan.

4. Alaş Hareketi ve Alaş Orda Hükümeti

1917 Rus Devrimleri sonrasında Kazak bozkırlarında özerklik hareketleri hız kazandı. Alihan Bökeyhan, önderliğindeki Kazak aydınlarıyla birlikte Aralık 1917’de Orenburg’da gerçekleştirilen İkinci Umumî Kazak Kurultayı’na öncülük etti.

Bu kurultayda, Kazakların ilk milli partisi olan Alaş Partisi kuruldu ve hemen ardından Alaş Orda Özerk Hükümeti ilan edildi. Bökeyhan, yapılan demokratik seçimler sonucunda bu hükümetin başkanı (başbakanı) seçildi. Alaş Orda, zorlu iç savaş koşullarında Kazak halkı için kendi kaderini tayin etme hakkını savunmuş, ordu, adalet, eğitim ve vergi sistemleri kurmaya çalışmıştır.

Ahmet Baytursın, Alihan Bökeyhan ve Miryakıp Dulat. 1913 yılında Orenburg’da

5. Sovyet Dönemi, Baskılar ve Son Yılları

Bolşeviklerin iktidarı ele geçirmesi ve Rus İç Savaşı’nın kızışmasıyla birlikte siyasi dengeler değişti. Sovyet yönetimi başlangıçta Alaş liderlerinin bir kısmına af çıkarıp idari görevler verse de, kısa süre içinde Türkistan ve Kazakistan’daki millî aydınlara yönelik tasfiye hareketleri başladı.

1920’lerde siyasî faaliyetlerinden uzaklaştırılan Bökeyhan, Moskova’ya sürgün edildi. Burada Bilimler Akademisi’nde araştırmacı olarak çalıştı, Kazak folkloru, edebiyatı ve tarihi üzerine akademik çalışmalar yürüttü. Ancak 1937 yılındaki Stalinist Büyük Temizlik (Stalinist Repressions) döneminde tutuklandı.

6. Mirası ve Hatırası

Alihan Bökeyhan, 27 Eylül 1937’de Moskova’da Sovyet mahkemesi tarafından “akim-milliyetçi” ve “halk düşmanı” suçlamalarıyla idama mahkûm edildi ve aynı gün infaz edildi.

Kazakistan’ın bağımsızlığını kazanmasının ardından, 1989 yılında itibarı iade edildi. Bugün Alihan Bökeyhan, Kazakistan’da ve Türk dünyasında modern millî devletin fikrî temellerini atan, ömrünü halkının özgürlük ve kalkınma mücadelesine adayan ulu bir önder olarak saygı ve rahmetle anılmaktadır.

Kaynaklar

• Qazaq Gazetesi (1913–1918): Alihan Bökeyhan’ın baş editörlüğünü yürüttüğü; döneme ait makalelerin, bildirgelerin ve parti programlarının yer aldığı temel birincil kaynak.

• Kazakistan Cumhuriyeti Merkezî Devlet Arşivi (CGA RK): Alaş Orda hükümetine ve Bökeyhan’ın faaliyetlerine dair resmî yazışmaların ile soruşturma dosyalarının bulunduğu arşiv fonları.

• Mambet Koigeldiyev – Alaş Hareketi (1995): Kazak millî uyanışını ve Alaş Orda hükümetinin kuruluş süreçlerini detaylı inceleyen temel başvuru eseri.

• Kenes Nurpeisov – Alaş ve Alaşorda (1995): Alaş liderlerinin izlediği siyasi stratejileri ve 1920’lerdeki tasfiye süreçlerini ele alan kapsamlı araştırma.

• Tursun Jurtbay – Alihan Bökeyhan ve Birleşik Alaş Fikri: Bökeyhan’ın siyasi, kültürel ve edebî yönlerini irdeleyen önemli monografilerden biri.

• V. İ. Kozodoy – Alikhan Bukeikhanov – The Human Epoch (2021): Bökeyhan’ın yaşamını ve dönemin jeopolitik atmosferini inceleyen modern biyografik çalışma.

• Alihan Bökeyhan – Seçilmiş Eserleri (Şıgarmaları) (1994–1996): Kendi makalelerini, etnografik gözlemlerini ve köşe yazılarından derlenen külliyat.

• Akademik Makaleler (Leila Khassanayeva, Nazira Duisembayeva ve Elif Başkurt Gürbüz çalışmaları): Bökeyhan’ın millî devlet fikrini, düşünce evrimini ve politik duruşunu inceleyen güncel akademik makaleler.