Giriş
Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti, Doğu Kafkasya’da yerleşmiş ve yüzölçümü 147.629 km2 olan, Müslüman ve Türk toplumlarında kurulan ilk laik ve demokratik devlet. Nüfusu 2 milyon kişiye ulaşan cumhuriyetin sınırları kuzeyde Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti, kuzeybatıda Gürcistan Demokratik Cumhuriyeti, batıda Ermenistan Demokratik Cumhuriyeti ve güneyde İran’la belirlenmiştir. Azerbaycan’da en büyük şehir olan Bakü’nün Bolşevik Bakü Sovyeti’nin kontrolünde olması nedeniyle, AHC’nin geçici başkenti Gence olmuştur.
Millî Şûra’nın ilk toplantısı 28 Mayıs 1918’de yapıldı ve Azerbaycan’ın bağımsız bir devlet ilan edilmesi için tarihi bir karar alındı. Böylece, 100 yılı aşkın bir aradan sonra, Doğu ve Güney Kafkasya’da Azerbaycan’ın millî devleti yeniden tesis edildi. Aynı toplantıda, yeni bir demokratik devletin kurulması gerçeğini yasal olarak belirleyen “Azerbaycan’ın Bağımsızlığı Yasası” kabul edildi.
Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti’nin kurucusu Mehmed Emin Resulzade.
Devlet gücü üç koldan oluşuyordu: Azerbaycan parlamentosu, hükûmet ve yargı. Devlet, kanunlar ve parlamento tarafından kabul edilen kararlarla yönetiliyordu. Çok az sayıda halk da dâhil olmak üzere Azerbaycan topraklarında yaşayan tüm halklar, milletvekilleri tarafından parlamentoda temsil edildi. Yürütme gücü hükûmete aitti. Hükûmet parlamentoya karşı sorumluydu. Azerbaycan Halk Cephesi hükûmeti 28 Mayıs – 16 Haziran 1918 tarihleri arasında Tiflis’te (Gürcistan), 16 Haziran – 17 Eylül tarihleri arasında Gence’de ve 17 Eylül – 28 Nisan 1920 tarihleri arasında Bakü’de faaliyet gösterdi. Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti, Paris Barış Konferansı kararıyla bağımsız bir devlet olarak tanındı. Dünyanın birçok ülkesiyle büyükelçilik ve misyon düzeyinde diplomatik ilişkiler kurdu, ikili ve çok taraflı anlaşmalar yaptı. Halk Cephesi de bağımsız bir yargının kurulması için önemli adımlar attı.
Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti, uluslararası hukuk normlarını büyük ölçüde ihlal eden RSFSR’nin askerî müdahalesi sonucunda 28 Nisan 1920’de ortadan kaldırıldı. Kuzey Azerbaycan Bolşevik birlikleri tarafından işgal edildi ve tekrar Rusya’ya boyun eğdirildi. 1991 yılında Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği’nin dağılması sonucunda Azerbaycan halkı Kuzey Azerbaycan’da devlet bağımsızlığına kavuşmuştur. Azerbaycan Cumhuriyeti, Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti’nin halefi ve varisidir.
Tarih
Azerbaycan Halk Cumhuriyeti delegasyonu tarafından 1919 Paris Barış Konferansı’na sunulan harita
Rus İmparatorluğu’nda 1917’nin Şubat Devrimi’nden sonra Transkafkasya’da iktidar Özel Transkafkasya Komitesi oldu, fakat Ekim Devrimi ile Rusya’da egemenliğin Bolşeviklerin eline geçmesi sonucu 11 Kasım 1917’de Tiflis’te Gürcü, Ermeni ve Türk temsilcilerinden oluşan Bolşevik karşıtı Transkafkasya Komiserliği (Maveray-i Kafkas Konfederasyonu) karma hükûmeti kuruldu ve Bakü dışında tüm Transkafkasya’de egemenliği ele aldı. Bakü’de ise 2 Kasım 1917 tarihinde Bakü Sovyeti hükûmeti kurulmuştu. Ocak 1918’de Transkafkasya Komiserliği Tiflis’te oluşturulan Transkafkasya Seymi’ni yasama organı olarak ilan etti ve 1918’in Şubat ayında Transkafkasya Demokratik Federatif Cumhuriyeti kuruldu.
Osmanlı Devleti, 18 Aralık 1917 yılında Erzincan Mütarekesi ile Maveray-i Kafkas Konfederasyonu’nu tanıdı, fakat Gürcü ve Ermeni temsilcileriyle sınır ihtilaflarını çözemedi. Osmanlı Ordusu taarruza başladıktan sonra Maveray-i Kafkas Konfederasyonunda nasıl bir politika takip edilmesi gerektiği hususunda fikir ayrılığı oluştu. Gürcü ve Ermeni temsilciler silahlı mücadele kararı verirken Azerbaycan temsilcileri Türkiye ile dostane politika takibinden yana idi. 3 Mart 1918’de imzalanmış olan Brest-Litovsk Antlaşması ile o dönemde Maverayı Kafkasya içerisinde yer alan Kars, Ardahan ve Batum Osmanlı devletine verilmişti ve Gürcü tarafı buna yoğun tepki göstermiş, fakat Türk askerî harekâtı üzerine 28 Mart 1918’de antlaşmayı tanımak zorunda kalmıştı.
Kafkasya Müslümanlarının bağımsızlık taleplerinin giderek artması üzerine, Stepan Şaumyan 31 Mart 1918’de Bakü’de 14 bin Müslüman’ın katliamı ile neticelenen büyük bir tedhiş eylemi gerçekleştirdi. Baküdeki Mart Olayları’ndan sonra 3 Nisan tarihinde Seymin Müslüman grubu istifa etti. 9 Nisan tarihinde ise Seym hükûmeti istifa etti.
Ülkeye ait bir posta pulu
Osmanlı Devleti ile ihtilafları çözmek için önce Trabzon Konferansı yapıldı, arkasından da 11 Mayıs 1918’de Batum Konferansı’na başlandı. Almanya’nın Gürcistan’ı himayesine alması üzerine 26 Mayıs 1918’de Gürcistan Kafkasya birliğinden çıkmaya karar verdi ve 26 Mayıs’ta Seym son kez toplanarak kendini feshetti.
28 Mayıs 1918 tarihinde Tiflis’te Azerbaycan Millî Şurası tarafından Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti ilan edildi. Meclis açılıncaya kadar geçici şura ilan edilerek, başkanlığa Mehmed Emin Resulzade seçildi. 9 kişilik icra heyetinin başkanlığına da Fetali Han Hoyski getirildi, H. Agayev ve M. Seyidov başkan yardımcısı oldu.
4 Haziran’da Osmanlı İmparatorluğu ile Azerbaycan Millî Şurası arasında Batum Antlaşması imzalandı. 12 Haziran tarihinde Bakü Sovyeti ordusu Bakü’den Gence’ye harekete başladı ve bu nedenle Azerbaycan hükûmeti Osmanlı Devleti’nden yardım isteğinde bulundu. 16 Haziran’da hükûmet Tiflis’ten Gence’ye taşındı, 17 Haziran’da Fetali Han Hoyski başkanlığında ikinci hükûmet kuruldu, 19 Haziran’da Azerbaycan’da savaş durumu ilan edildi.
Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti Bağımsızlık Bildirgesi
Hükûmetin 27 Haziran 1918 tarihli kararı ile Azerice Azerbaycan Halk Cumhuriyetinin devlet dili oldu.
1 Ağustos’ta Azerbaycan Savunma Bakanlığı kuruldu.
Almanlar, Bolşevikler, Ermeniler ve İngilizler petrol bakımından zengin olan Bakü’nün Türklerin eline geçmesine karşı idiler. 25 Temmuz’da Bakü’de Şaumyan hükûmeti devrilmiş ve Menşevik ve Taşnaklardan oluşan Sentrokaspi hükûmeti İran’da bulunan İngilizleri yardıma çağırmıştı. O tarihte Bakü’de 18 bin silahlı Ermeni, 1200 İngiliz ve 1500 Rus birlikleri, yani 20 ile 30 bin kişilik kuvvet bulunmakta idi. Bakü cephesinde savaşa hazırlanan Kafkas İslam Ordusunda Anadolu’dan gelen 8 bin Türk askeri, 7 bin Azerilerden milis kuvveti vardır. Bakü Muharebesi’nin ardından Nuri Paşanın komuta ettiği Kafkas İslam Ordusu 15 Eylül 1918’de Bakü şehrini almayı başardı. Bakü’nün ele geri alınması sırasında 1130 Türk askeri öldü.
17 Eylül tarihinde hükûmetin Gence’den Bakü’ye taşınması ile Azerbaycan Halk Cumhuriyetinin Başkenti Bakü şehri oldu.
Osmanlı Devletinin savaşı kaybetmesiyle, 30 Ekim 1918’de Mondros mütarekesini imzalayarak, 16 Kasım’da Bakü’yü, 15 Aralık’ta ise Azerbaycan’ı tümüyle terk etti, 17 Kasım’da İngiliz kuvvetleriyle beraber Rus ve Ermeni askerleri Bakü’ye girdi.
9 Kasım 1918’de Azerbaycan Halk Cumhuriyeti Hükûmeti tarafından üç renk üzerine ay ve sekiz köşeli yıldızdan oluşan Azerbaycan bayrağı kabul edildi. Bu renkler üstte Türkçülüğü temsil eden mavi, ortada çağdaşlaşmayı temsil eden kırmızı ve altta İslamcılığı temsil eden yeşilden oluşmaktadır.
Kasım 1918’de Aras Cumhuriyeti kuruldu. Başkenti Nahçıvan şehri olan bu cumhuriyetin arazisi 16.000 kilometrekare, nüfusu ise 1 milyona yakındı. Sınırları Nahçıvan, Şerur-Daralagez, Ordubad kazalarını ayrıca Uluhanlı, Vedibasar, Kemerli, Meğri vb. arazileri birleştirirdi.
1918’de İstanbul Konferansı’na Gönderilen Azerbaycan Heyeti (Mehmed Emin Resulzade, Halil Bey Hasmemmedov ve Aslan Bey Safikurdski)
7 Aralık’ta Azerbaycan Parlamentosu açıldı, Alimerdan Topçubaşov Azerbaycan Parlamentosunun ilk başkanı seçildi. 26 Aralık’ta Fetali Han Hoyski başkanlığında üçüncü kabine kuruldu. Cumhuriyetin Meclisi nispi temsil sistemi ile evrensel oylama sonuçlarına dayanarak seçilmiştir. Meclis devlet yönetiminin en yüksek organı olmuş, Bakanlar Kurulu ise Meclise sorumlu olmuştur.
Şubat 1919’da İngilizler Bakü’yü terk etti.
14 Nisan 1919’da Nasib Bey Yusufbeyli’nin ilk ve Aralık 1919’da ise ikinci kabinesi kuruldu. Bu beşinci kabine Azerbaycan Halk Cumhuriyetinin son hükûmeti oldu.
12 Ocak 1920 tarihinde Rusya dışında dünyanın 23 devleti Azerbaycan Cumhuriyeti’nin varlığını resmen tanıdı.
1920 yılında Türkiye Büyük Millet Meclisi hükûmeti Birinci Dünya Savaşında galip gelen devletlerle tekrar savaşa girmiş bulunuyordu. Aynı düşmanlarla savaşmakta olan Sovyet Rusya Türkiye için bir müttefik olarak görülüyordu. Sovyet Rusya da bunu kullanarak, Türkiye’ye yardım etmek istediklerini, ancak Müsavat hükûmetinin buna engel olduğunu öne sürüyordu.
Moskova, Türk subaylar aracılığıyla, Ermenistan’la savaşmakta olan Azerbaycan’da var olan hükûmeti yıkarak, Komünist Partisi hükûmetinin oluşmasını sağladı. Türkiye’ye yardım gerektiği bahanesini öne sürerek, bu yeni hükûmetin daveti üzerine Kızıl Ordu 26 Nisan’da sınırı geçerek Azerbaycan’a girdi ve ardından 28 Nisan 1920’de Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kuruldu.
Bakü’de Kızıl Ordu protesto gösterisi
Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti Hükûmetleri
Azerbaycan Halk Cumhuriyeti Bakanlar Kurulu, Azerbaycan Halk Cumhuriyeti’nin en yüksek yürütme organıydı Parlamentoya karşı sorumluydu.
Azerbaycan Milli Şurası faaliyet göstermediği dönemde yasama faaliyetleri de yürütmüştür. Azerbaycan Bağımsızlık Bildirgesi’nin 6. maddesinde, “Meclis-Mabusan toplanana kadar Azerbaycan yönetiminin başkanı Milli Şura ve Milli Şura’ya karşı sorumlu geçici hükümettir.” ifadesi yer almaktadır. Milli Şura, Milli Şura üyesi ve bağımsız olan Feteli Han Hoyski’ye Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti’nin ilk hükümet kabinesini kurma görevini vermiştir
İlk hükümet kabinesi
28 Mayıs 1918 – 17 Haziran 1918
Bakanlar Kurulu Başkanı ve İçişleri Bakanı – Fetali Han Hoyski
Savaş Bakanı – Hüsrev bey Sultanov
Dışişleri Bakanı – Mammadhasan Hacinski
Maliye ve Milli Eğitim Bakanı – Nasib bey Yusifbeyli
Adalet Bakanı – Halil Bey Hasmemmedov
Ticaret ve Sanayi Bakanı – Mammad Yusif Caferov
Tarım ve Çalışma Bakanı – Ekber Ağa Şeyhülislamov
Yollar, Posta ve Telgraf Bakanı – Hudadat bey Malik Aslanov
Devlet Müfettişi – Jamo bey Hacinski
İkinci hükümet kabinesi
17 Haziran 1918 – 7 Aralık 1918
Bakanlar Kurulu Başkanı ve Adalet Bakanı – Fetali Han Hoyski
Dışişleri Bakanı (aynı zamanda geçici olarak Devlet Kontrol Bakanı) – Mammadhasan Hacinski
Milli Eğitim ve Din İşleri Bakanı – Nasib bey Yusifbeyli
İçişleri Bakanı – Behbud Han Cavanşir
Tarım Bakanı – Khosrov bey Sultanov
Sağlık ve Sosyal Güvenlik Bakanı – Hudadat bey Rafibeyli
Yollar Bakanı (aynı zamanda geçici olarak Posta ve Telgraflar Bakanı) – Hudadat bey Malik Aslanov
Ticaret ve Sanayi Bakanı – Ağa Aşurov
Maliye Bakanı – Abdulali bey Amirjanov
Portfolyosu olmayan bakan – Alimardan bey Topçubaşov
Bakansız Bakan – Musa Bey Rafiyev
Devlet Bakanı Olmayan – Halil Bey Hasmemmedov
Cumhuriyet Hükümeti 17 Eylül 1918’de Gence’den Bakü’ye taşındıktan sonra, 6 Ekim’de ikinci hükümet kabinesinde değişiklikler yapıldı:
Bakanlar Kurulu Başkanı – Fetali Han Hoyski
Ticaret, Sanayi ve İçişleri Bakanı – Behbud Han Cavanşir
Dışişleri Bakanı – Alimerdan bey Topçubaşov
Maliye Bakanı Mammadhasan Hajinski
Milli Eğitim Bakanı – Nasib bey Yusifbeyli
Yollar Bakanı – Hudadat bey Malik-Aslanov
Tarım ve Devlet Mülkiyeti Bakanı – Hosrov Bey Sultanov
Sağlık Bakanı – Hudadat bey Rafibeyli
Posta ve Telgraf Bakanı – Aga Aşurov
Sosyal Güvenlik ve Dini İnançlar Bakanı – Musa Bey Rafiyev.
Askeri İşler Komiseri – İsmail Han Ziyadhanov
Devlet Kontrol Bakanı – Abdulali bey Amirjanov
Üçüncü hükümet kabinesi
26 Aralık 1918 – 14 Nisan 1919
Bakanlar Kurulu Başkanı ve Dışişleri Bakanı – Fatali Han Hoyski
İçişleri Bakanı – Halil Bey Hasmemmedov
Maliye Bakanı – Ivan Protasov
Yollar Bakanı – Hudadat bey Malik-Aslanov
Adalet Bakanı Teymur bey Makinski
Milli Eğitim ve Din İşleri Bakanı – Nasib bey Yusifbeyli
Posta, Telgraf ve Çalışma Bakanı – Aslan bey Safikurdski
Harbiye Nazırı – Samad bey Mehmandarov
Sosyal Güvenlik Bakanı – Rustam Han Hoyski
Halk Sağlığı Bakanı – Yevsey Gindes
Ticaret ve Sanayi Bakanı – Mirza Asadullayev
Devlet Kontrol Bakanı – Memmedhasan Hajinski (16.01.1919’dan itibaren – Aliağa Hasanov )
Gıda Bakanı – Konstantin Lizgar
Tarım ve Devlet Mülkiyeti Bakanı – Hosrov Bey Sultanov
Dördüncü hükümet kabinesi
14 Nisan 1919–22 Aralık 1919
Bakanlar Kurulu Başkanı ve İçişleri Bakanı – Nasib Bey Yusifbeyli
Maliye Bakanı – Aliağa Hasanov
Ticaret ve Sanayi Bakanı – Aga Aminov
Dışişleri Bakanı Memmed Yusif Jafarov
Yollar Bakanı – Hudadat bey Malik-Aslanov
Posta ve Telgraf Bakanı Jamo bey Hacinski
Harbiye Nazırı – Samad bey Mehmandarov
Sosyal Güvenlik Bakanı – Viktor Klenevsky
Sağlık Bakanı – Abram Dastakyan
Milli Eğitim ve Dini İnançlar Bakanı – Raşid Han Gaplanov
Tarım ve Devlet Mülkiyeti Bakanı – Aslan bey Gardaşov
Portföysüz Bakan – Khoren Amaspur
Devlet Kontrol Bakanı – Nariman bey Narimanbeyli
Adalet ve Çalışma Bakanı – Aslan bey Safikurdski
İçişleri Bakanı – Mammadhasan Hajinski (Ekim 1919’dan itibaren)
Beşinci hükümet kabinesi
22 Aralık 1919 – 1 Nisan 1920
Bakanlar Kurulu Başkanı – Nasib bey Yusifbeyli
Dışişleri Bakanı – Fatali Han Hoyski
Harbiye Nazırı – Samad bey Mehmandarov
İçişleri Bakanı Memmedhasan Hajinski
Adalet Bakanı – Halil Bey Hasmemmedov
Maliye Bakanı – Rashid Khan Gaplanov
Milli Eğitim ve Din İşleri Bakanı – Hamid bey Şahtaktinsky
Çalışma ve Tarım Bakanı – Ahmed bey Pepinov
Yollar Bakanı (aynı zamanda geçici olarak “Ticaret, Sanayi ve Gıda Bakanı”) – Hudadat bey Malik-Aslanov
Posta ve Telgraf Bakanı Jamo bey Hacinski
Sosyal Güvenlik ve Sağlık Bakanı – Musa bey Rafiyev
Devlet Kontrol Bakanı – Heybatgulu bey Mammadbayli
18 Şubat 1920’den itibaren Mustafa bey Vekilov İçişleri Bakanı, Memmedhasan Hacinski Ticaret, Sanayi ve Gıda Bakanı, 5 Mart’tan itibaren Nurmemmed bey Şahsuvarov Maarif ve Dini İnançlar Bakanı oldu.
Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti Hükümet Kabinesi Toplantısı (1919) | Tarih: 27 Mayıs 1919 | Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti 4. Bakanlar Kurulu heyeti . Soldan sağa: Bakanlar Kurulu Sekreteri Yusif bey Gaziyev, Genelkurmay Başkanı Raşid bey İsmayilov (1), Sağlık Bakanı Abram Dastakyan (2), Portföysüz Bakan Khoren Amaspur (3), Çalışma ve Adalet Bakanı Aslan bey Safikurdski (4), Sosyal Güvenlik Bakanı Viktor Klenevsky (5), Maliye Bakanı Aliağa Hasanov (6), Savunma Bakanı Samad bey Mehmandarov (7), Bakanlar Kurulu Başkanı Nasib bey Yusifbeyli (8), Yollar Bakanı Hudadat bey Malik-Aslanov (9), Dışişleri Bakanı Mammad Yusif Caferov , Posta ve Telgraf Bakanı Jamo bey Hacinski (10), Devlet Müfettişi Nariman bey Narimanbeyov (11), Tarım Bakanı Aslan bey Gardashov , Ticaret ve Sanayi Bakanı Ağa Eminov , İçişleri Bakan Yardımcısı Halil bey Hasmammadov , Milli Eğitim Bakanı Raşid Han Gaplanov
Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti’nin idari-bölgesel birimleri
“Bir kere yükselen bayrak bir daha inmez!”
