Giriş
Yüzölçümü 2.724.900 km2 olan Kazakistan, Avrasya’nın kalbinde yer almaktadır. Geniş bozkırlara yayılan ülke, dünyada kapsadığı alan bakımından 9. sıradadır. Arazi çöl (%40), yarı çöl (%23), bozkır (%20), orman – bozkır (%7) ve dağlardan(%10) oluşmaktadır. Alçak Sarıarka Dağları Orta Kazakistan’da yükselir. Altay, Tarbagatay ve Cungar dağ sıraları, Tien Şan dağ sıralarının batı kolları gibi ülkenin doğusunda ve güneydoğusunda yer alırlar. Kazakistan’ın en yüksek zirvesi, Han Tengri (6,995 m ), uzak güneydoğudadır. Ülke sınırlarının toplam uzunluğu 12.187 km olup, Rusya Federasyonu ile 6.467 km. (dünyanın en uzun kara sınırıdır), Özbekistan ile 2.300 km, Çin Halk Cumhuriyeti ile 1.460 km, Kırgızistan ile 980 km, Türkmenistan ile 380 kilometredir. Ayrıca Hazar denizi ile Azerbaycan ve İran’la doğrudan çıkış noktaları mevcut. 46-87 Doğu ve 40-56 Kuzeybatı enlemi üzerinde bulunan ülke Batıdan Doğuya 3.000 km; Güneyden Kuzeye 2.000 km. Başkenti Astana, en büyük şehri ve önde gelen kültür-ticaret merkezi ise Almatı’dır.
Devlet yapısı
Kazakistan, cumhurbaşkanlığı idari şeklindeki üniter devlettir. Temel kanun Anayasadır. Devletin başı Cumhurbaşkanı’dır. 1997 yılında başkentini Almatı’dan Astana’ya taşıdı. Devlet dili Kazakça’dır. Para birimi Tenge. Milli Gün – 16 Aralık – Kazakistan Cumhuriyeti’nin Bağımsızlık Günü olarak kutlanır. Diğer resmi tatiller (yeni yıl 1-2 Ocak), Uluslararası Kadınlar Günü (8 Mart), Nevruz Bayramı (22 Mart), Kazakistan Halklarının Birlik ve Beraberlik Günü (1 Mayıs), Cumhuriyet Günü (25 Ekim). 2006 dan beri Kurban Bayramının birinci günü ve Rus Ortodoks Noel’i resmi tatil olmuştur.
İlk cumhurbaşkanı Nursultan Nazarbayev, 1991’den 2019’a kadar başkanlık görevini yürütmüştür. Şu anda cumhurbaşkanı ise Kasım Cömert Tokayev’dir.
Kazakistan’da yasama, yürütme ve yargı temel güçlerinin ayrılığı prensibi kabul edilmiş ve uygulanmaktadır. Yasama parlamento tarafından gerçekleştirilmiştir. Meclis (alt meclis) ve Senato (üst meclis) olmak üzere iki meclisli bir parlamentoya sahiptir. Hükümet, yürütme gücünün en yüksek yapısıdır. Hükümetin başı Başbakan’dır. Kanun otoritesi devlet mahkemeleri tarafından temsil edilir. Yüksek Mahkeme adliyenin en yüksek otoritesidir. Yasamayı ve hukuki işleri idare eden devlet kurumları Anayasa Konseyi, Başsavcılık ve Kazakistan Cumhuriyeti Adalet Bakanlığı’dır. Kazakistan Cumhuriyeti Başsavcılığı devletin cumhurbaşkanına karşı sorumludur.
Tarihi
1991–2000: Kuruluş, Nükleer Silahlardan Arınma ve Temellerin Atılması
İlk cumhurbaşkanı Nursultan Nazarbayev
16 Aralık 1991’de Sovyetler Birliği’nin dağılış sürecinde bağımsızlığını ilan eden Kazakistan Cumhuriyeti, uluslararası alanda adını duyururken çok büyük ekonomik ve jeopolitik meydan okumalarla karşı karşıya kaldı. İlk Cumhurbaşkanı Nursultan Nazarbayev liderliğinde, dünyanın en büyük dördüncü nükleer cephaneliğine sahip olan ülke, tarihi bir kararla nükleer silahlarından bütünüyle vazgeçerek küresel barış ve nükleer silahsızlanmanın simgesi haline geldi. Bu ilk dönemde ulusal para birimi tenge tedavüle sokuldu, ülke anayasası kabul edildi ve serbest piyasa ekonomisine geçiş adımları atıldı. Aynı zamanda başkentin Almatı’dan ülkenin coğrafi merkezindeki Astana’ya taşınması kararlaştırılarak modern devlet vizyonunun temelleri atıldı.
2001–2010: Ekonomik Yükseliş ve Küresel Entegrasyon
2000’li yıllar, Kazakistan için petrol, doğalgaz ve zengin yer altı kaynaklarının (özellikle uranyum) küresel pazarlarla buluştuğu ve ekonomik bir sıçramanın yaşandığı yıllar oldu. Hazar denizindeki enerji hatlarının geliştirilmesi ve yabancı yatırımların ülkeye çekilmesi sayesinde refah seviyesi hızla arttı. Astana, sıfırdan inşa edilen futuristik mimari yapıları, gökdelenleri ve kültürel anıtlarıyla kısa sürede modern bir başkente dönüştü. Bu dönemde Kazakistan, çok yönlü ve dengeli bir dış politika izleyerek hem Batı dünyasıyla hem Rusya ve Çin gibi komşularıyla stratejik ilişkiler kurdu; 2010 yılında Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT) dönem başkanlığını üstlenerek uluslararası arenadaki ağırlığını kanıtladı.
2011–2021: Vizyon Projeleri ve Siyasi Süreklilik
2010’lu yıllarla birlikte Kazakistan, sadece hammadde ihracatına dayalı bir ekonomiden çıkıp “Kazakistan-2050 Strategisi” doğrultusunda bilgiye dayalı ve çeşitlendirilmiş bir ekonomiye geçiş hedefine odaklandı. Ülke genelinde altyapı projeleri hız kazanırken, Çin’in Kuşak ve Yol Girişimi ile uyumlu olarak Doğu-Batı ticaret koridorlarında kilit bir lojistik üs haline geldi. 2015 yılında kurulan Avrasya Ekonomik Birliği’nin kurucu üyeleri arasında yer alan ülke, bölgesel entegrasyona öncülük etti. 2019 yılında Nursultan Nazarbayev’in kendi isteğiyle görevi bırakmasının ardından devlet başkanlığı koltuğuna Kasım Cömert Tokayev oturdu ve ülkede siyasi süreklilik gözetilirken idari mekanizmalarda yeni bir dönemin kapıları aralandı.
2022–2026: “Ocak Olayları”ndan Yeni Anayasal Döneme ve Orta Asya’nın Parlayan Yıldızına
2. Cumhurbaşkanı Kasım Cömert Tokayev
2022 yılının başında (Ocak Olayları olarak bilinen) ekonomik ve sosyal memnuniyetsizlikler nedeniyle patlak veren toplumsal protestolar, Kazakistan’ın yakın tarihinin en kritik siyasi sarsıntılarından biri oldu. Bu krizin ardından Cumhurbaşkanı Kasım Cömert Tokayev, ülkede köklü bir siyasi dönüşüm sürecini (“Yeni Kazakistan”) başlattı. Yapılan kapsamlı anayasal referandumlarla süper-başkanlık sisteminden dengeli bir parlamenter yapıya geçiş yapıldı, tek dönemlik cumhurbaşkanlığı kuralı getirildi ve demokratikleşme adımları hızlandırıldı.
2026 yılına gelindiğinde Kazakistan; Çin’den Avrupa’ya uzanan Orta Koridor’un (Trans-Hazar Uluslararası Taşımacılık Güzergâhı) en stratejik halkası, Türk Devletleri Teşkilatı’nın aktif ve birleştirici bir aktörü, enerji güvenliğinin ve yeşil enerji yatırımlarının merkez üssü konumundadır. Otuz yılı aşkın süredir bozkırın rüzgarını modern dünya teknolojisiyle harmanlayan ülke, istikrarlı adımlarla geleceğe yürümektedir.
Tanrı Dağları
Coğrafya
Avrupa’yı Asya’dan ayıran hat olarak kabul edilen Ural Nehri’nin her iki yakasına uzandığı için Kazakistan, iki kıtada toprakları olup (diğeri Azerbaycan) dünyada denize kıyısı olmayan kıtalararası ülkelerden biridir.
2.700.000 kilometrekarelik yüzölçümüyle (Batı Avrupa’ya eşdeğer büyüklükte) Kazakistan, dünyanın en büyük dokuzuncu ve kara ile çevrili en büyük ülkesidir. Kazakistan, Sovyetler Birliği’nin bir parçası iken topraklarının bir kısmını Çin’in Sincan Uygur Özerk Bölgesi’ne ve bir kısmını da Özbekistan’a bağlı Karakalpakistan Özerk Cumhuriyeti’ne kaybetti.
Kazakistan’ın güneydoğusundaki Kaindy Gölü
Rusya ile 6.846 kilometre, Özbekistan ile 2.203 kilometre, Çin ile 1.533 kilometre, Kırgızistan ile 1.051 kilometre ve Türkmenistan ile 379 kilometre sınır komşuluğu yapmaktadır. Başlıca şehirleri arasında başkent Astana, Almatı, Karağandı, Çimkent, Atırau ve Öskemen bulunur. 40° ve 56° K enlemleri ile 46° ve 88° E boylamları arasında yer alır. Esas olarak Asya’da bulunurken Kazakistan’ın küçük bir kısmı da Doğu Avrupa’daki Urallar’ın batısında yer almaktadır.
Kazakistan’ın arazisi batıdan doğuya Hazar Denizi’nden Altay Dağları’na, kuzeyden güneye Batı Sibirya ovalarından, Orta Asya’nın vahalarına ve çöllerine kadar uzanır. Yaklaşık 804.500 kilometrekarelik bir alana sahip Kazak bozkırı, ülkenin üçte birini kaplar ve dünyanın en büyük kuru bozkır bölgesidir. Bozkır, geniş otlak alanları ve kumlu bölgelerle tanınmaktadır. Ülkedeki başlıca göller ve nehirler arasında Aral Gölü, Balkaş Gölü ve Zaysan Gölü, Çarın Kanyonu ile İli, İrtiş, İşim, Ural ve Seyhun nehirleri bulunur. Ayrıca Kazakistan’da 8500 akarsu bulunmaktadır.
Çarın Kanyonu 80 kilometre uzunluğundadır, kırmızı bir kumtaşı platosunu keser ve kuzey Tanrı Dağları’ndaki (Almatı’nın 200 km doğusunda) Çarın Nehri geçidi boyunca devam eder. Dik kanyon yamaçları, sütunları ve kemerleri 150 ila 300 metre arasında yüksekliğe sahiptir. Kanyonun erişilemezliği, orada Buzul Çağı’ndan kurtulan ve şimdi başka bölgelerde de yetişen ender bir Dişbudak ağacı olan Fraxinus sogdiana için güvenli bir bölge oldu.
155 tür memeli, 480 tür kuş, 150 tür balık, 250 tür tıbbi bitki bulunduran bitki örtüsü ve faunaya sahiptir.
Nüfus
Kazakistan’ın 15.301.400 kişilik nüfusunun yaklaşık 9 Milyonluk(%57,4) kısmı şehir, yaklaşık 6,5 Milyonluk(%42,7) kısmı ise kırsal kesim nüfusudur. Nufus yoğunluğu da 1 kilometrekarede 5,6 insandır. Cumhuriyette 120’den fazla etnik grup uyesi yaşamaktadır, 9 Milyondan fazla Kazak (%58,9), yaklaşık 4 Milyon Rus (25,9), yaklaşık 450.000 Ukraynalı, 433.000 Özbek ve aşağı yukarı 250.000’er Uygur, Tatar, Alman ve diğer milletler. Bu topluluklar içinde Ruslar, Belaruslular, Ukraynalılar, Almanlar, Koreliler ve Polonyalılar dışında kalanların hepsi Türk topluluklarıdır. Burada sayılanların dışında da Türk olmayan birkaç etnik unsur bulunmaktadır. Türk toplulukların tamamına yakını Müslüman, diğer etnik unsurlar ise genellikle Hıristiyan veya Doğu dinleri mensubudur. Türk olmayan toplulukların genel nüfusa oranı yaklaşık % 53’ü bulmaktadır.
Resmi Dili
Kazakistan resmi olarak iki dilli bir ülkedir. Nüfusun %64,4’ü tarafından yerli olarak konuşan Kazakça (Kıpçak grubu ailesinin bir parçası) “devlet” dili statüsündeyken, çoğu Kazak tarafından konuşulan Rusça “resmi” dildir ve iş, hükûmet ve etnik gruplar arası iletişimde rutin olarak kullanılmaktadır. Ancak 2018’den itibaren Cumhurbaşkanı Nursultan Nazarbayev tarafından Parlamentoda Rusça kullanılması yasaklanmıştır.
Hükûmet Ocak 2015’te Kiril alfabesinin kullanıldığı Kazakçanın 2025 yılına kadar kademeli olarak Latin alfabesine geçirileceğini duyurdu. Kazakistan’da konuşulan diğer azınlık dilleri arasında Özbekçe, Ukraynaca, Uygurca, Kırgızca ve Tatarca sayılabilir. Sovyetler Birliği’nin dağılmasından bu yana Türkçenin yanı sıra İngilizce de gençler arasında popülerlik kazandı. Nazarbayev 2019’daki istifa konuşmasında, gelecekte Kazakistan halkının üç dil (Kazakça, Rusça ve İngilizce) konuşacağını öngördü.
Din
2022 Nüfus Sayımına göre, nüfusun %74’i Müslüman, %14’ü Hristiyan, %2’si dinsiz’dir % 11’i ise Cevapsız bırakmış veya diğer seçeneğini işaretlemiştir.
Astana Ulu Camii
Dini özgürlükler, Kazakistan Anayasasının 39. Maddesi ile güvence altına alınmıştır. Madde 39, “İnsan hakları ve özgürlükleri hiçbir şekilde kısıtlanamaz” der. 14. madde “dini temelde ayrımcılığı” yasaklar ve 19. madde herkesin “etnik, parti ve dini bağını belirleyip belirtmeme hakkına” sahip olmasını sağlar. Anayasa Konseyi geçmişte, bazı kişilerin dinlerini uygulama haklarını sınırlayan bir yasa tasarısının anayasaya aykırı olduğuna karar vererek bu hakları onayladı. Kazakistan’daki en büyük din İslam’dır. Ardından Ortodoks Hristiyanlık gelmektedir. Sovyetler Birliği tarafından on yıllarca süren dini baskıdan sonra, bağımsızlığın gelişi, kısmen din yoluyla etnik kimliğin ifadesinde bir artışa neden oldu. Dini inançların özgürce uygulanması ve tam din özgürlüğünün tesis edilmesi, dini faaliyetlerin artmasına neden oldu. Birkaç yıl içinde yüzlerce cami, kilise ve diğer ibadethaneler inşa edildi ve dini dernek sayısı 1990’da 670 iken, günümüzde 4.170’e yükseldi.
Bazı rakamlar herhangi mezhebe bağlı olmayan Müslümanların çoğunluğu oluşturduğunu gösterirken diğerleri ülkedeki Müslümanların çoğunun Hanefilik mezhebinden sonra Sünni olduğunu göstermektedir. Bunlar arasında nüfusun yaklaşık %60’ını oluşturan etnik Kazaklar ile etnik Özbekler, Uygurlar ve Tatarlar bulunmaktadır. %1’den daha azı Sünni Şâfiîlik mezhebinin bir parçasıdır (özellikle Çeçenler). Ayrıca bazı Ahmedî Müslümanlar da var. Kazakistan’da toplam 2.300 cami var, hepsi bir baş müftü tarafından yönetilen “Kazakistan Müslümanları Ruhani Derneği”ne bağlıdır. Kurban Bayramı da ülke genelinde bayram olarak kabul edilmektedir. Nüfusun dörtte biri, etnik Ruslar, Ukraynalılar ve Beyaz Ruslar dahil olmak üzere Rus Ortodoks’tur. Diğer Hristiyanlık grupları arasında Roma Katolikleri, Yunan Katolikleri ve Protestanlar bulunmaktadır.[184] Toplam 258 Ortodoks kilisesi, 93 Katolik kilisesi (9 Yunan Katolik) ve 500’ün üzerinde Protestan kilisesi ve ibadethanesi bulunmaktadır. Rus Ortodoks Noel’i de Kazakistan’da bayram olarak kabul edilmektedir. Diğer dini gruplar arasında Yahudilik, Bahâîlik, Hinduizm, Budizm ve İsa Mesih’in Son Zaman Azizler Kilisesi bulunmaktadır.
İdari-Bölgesel Sistem
Kazakistan on dört bölgeye ayrılmıştır. Bölgeler ise 177 ilçe’ye ayrılmıştır. İlçeler ayrıca, ilgili belediye hükûmeti olmayan tüm kırsal yerleşimleri ve köyleri içeren en düşük yönetim düzeyinde kırsal bölgelere ayrılmıştır.
Almatı , Astana ve Şımkent şehirleri, resmi olarak cumhuriyet önemi taşıyan şehirler statüsüne sahiptir ve çevrelerindeki bölgelere ait değildir. Baykonur şehri de, Baykonur uzay üssü için 2050 yılına kadar Rusya’ya kiralandığı için özel bir statüye sahiptir. Şımkent, Haziran 2018’de “cumhuriyet önemi taşıyan şehir” statüsünü kazandı.
Her bölge, cumhurbaşkanı tarafından atanan bir akim tarafından yönetilir. Kazakistan hükûmeti, başkentini Sovyetler Birliği bünyesinde kurulan Almatı’dan 10 Aralık 1997’de Astana’ya taşıdı.
Doğal Kaynaklar
Kazakistan’daki bir enerji santrali
Kazakistan, bol miktarda erişilebilir mineral ve fosil yakıt kaynaklarına sahiptir. Petrol, doğalgaz ve maden çıkarımlarının geliştirilmesi, 1993 yılından bu yana Kazakistan’da 40 milyar doları aşan yabancı yatırımın çoğunu çekmiştir. Ülkenin endüstriyel üretiminin yaklaşık %57’sini (veya gayri safi yurtiçi hasılanın yaklaşık %13’ünü) oluşturmaktadır. Bazı tahminlere göre Kazakistan dünyanın ikinci en büyük uranyum, krom, kurşun ve çinko rezervlerine; üçüncü en büyük manganez rezervine ve beşinci en büyük bakır rezervine sahiptir. Ayrıca kömür, altın ve demir rezervleriyle ilk onda yer almaktadır. Aynı zamanda bir elmas ihracatçısıdır. Şu anda kanıtlanmış en büyük 11. petrol ve doğal gaz rezervlerine sahiptir. Toplamda, 2.7 milyar tonun üzerinde petrol içeren 160 yatak bulunmaktadır. Petrol araştırmaları, Hazar Denizi kıyısındaki birikintilerin çok daha büyük bir yatağın yalnızca küçük bir parçası olduğunu göstermiştir. Bu alanda 3.5 milyar ton petrol ve 2.5 milyar metreküp gazın bulunabileceği söyleniyor. Genel olarak Kazakistan’ın petrol yataklarının tahmini 6.1 milyar tondur. Ancak, ülke içinde Atırau, Pavlodar ve Çimkent’te bulunan yalnızca üç rafineri vardır. Bunlar toplam ham petrol üretimini işleme kapasitesine sahip değildir ve büyük bir kısmı Rusya’ya ihraç edilmektedir. ABD Enerji Enformasyon İdaresi’ne göre Kazakistan, 2009 yılında günde yaklaşık 1.540.000 varil (245.000 m3) petrol üretiyordu.
Kazakistan ayrıca büyük fosforit yataklarına da sahiptir. Bilinen en büyüklerinden biri 650 milyon ton P2O5 ile Karatau havzası ve Kazakistan’ın kuzey batısında yer alan Aktöbe’deki 500–800 milyon ton cevher kaynağı ile Chilisai yatağıdır.
17 Ekim 2013 tarihinde, Madencilik Endüstrileri Şeffaflık Girişimi (EITI) Kazakistan’ı “EITI Uyumlu” olarak kabul etti; bu, ülkenin doğal kaynak gelirlerinin düzenli olarak ifşa edilmesini sağlamak için temel ve işlevsel bir sürece sahip olduğu anlamına gelmektedir.
Kültür
Kazakistanlı bir sanatçı, Orta Asya Barış Gücü Taburu’nun açılış törenleri kapsamında düzenlenen gala konserinde uzun binicilik geleneğini sergiledi.
Rus kolonizasyonundan önce Kazaklar, göçebe kırsal ekonomilerine dayanan oldukça gelişmiş bir kültüre sahipti. 8. yüzyılda Arapların bölgeye gelmesiyle İslam kültürü kazandırılmıştır. Başlangıçta Türkistan’ın güney kesimlerinden kuzeye doğru yayıldı. Sâmânîler, gayretli misyonerlik çalışmalarıyla dinin kök salmasına yardımcı oldu. Altın Orda Devleti, 14. yüzyılda bölgedeki kabileler arasında İslam’ı daha da yaydı.
Kazakistan, edebiyat, bilim ve felsefeye çok sayıda önde gelen katılımcıya ev sahipliği yapmaktadır: Abay Kunanbayoğlu, Muhtar Avezov, Gabit Musirepov, Kanysh Satpayev, Muhtar Şahanov, Saken Seyfullin, Jambıl Jabayev ve diğerleri.
Turizm, Kazakistan’da hızla büyüyen bir sektördür ve uluslararası turizm ağına katılmaktadır. 2010 yılında Kazakistan, turizmle ilgili kuruluşların Üç Bölgeli Şemsiyesi olan Bölge Girişimi’ne (TRI) katıldı. TRI, üç bölge arasında bir bağlantı görevi görüyor: Güney Asya, Orta Asya ve Doğu Avrupa. Ermenistan, Bangladeş, Gürcistan, Kazakistan, Kırgızistan, Hindistan, Nepal, Pakistan, Rusya, Sri Lanka, Tacikistan, Türkiye ve Ukrayna’da bu girişimde bulunmaktadır.
Edebiyat
Kazak deneme yazarı ve şair Abay Kunanbayoğlu’nun anısına 1965 Sovyet pulu
Kazak edebiyatı, “Orta Asya’daki Kazaklar tarafından Kazakça olarak üretilen hem sözlü hem de yazılı edebiyat eseri” olarak tanımlanmaktadır. Kazak edebiyatı, Kazakistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti, Rus İmparatorluğu ve Kazak Hanlığı dönemi de dahil olmak üzere mevcut Kazakistan topraklarından doğmuştur. Tarih boyunca Kazakistan’da ikamet eden Türk kavimlerinin edebiyatı ve etnik Kazaklar tarafından yazılan edebiyat da dahil olmak üzere birkaç tamamlayıcı temayla bazı örtüşmeler vardır.
6. ve 8. yüzyılların Çin yazılı kaynaklarına göre, Kazakistan’daki Türk halklarının sözlü şiir geleneği vardı. Bunlar daha önceki dönemlerden geldi ve öncelikle ozanlar tarafından aktarıldı: profesyonel hikâye anlatıcıları ve müzik icracıları. Bu geleneğin izleri, iki erken Türk hükümdarı (“kağanlar”) Kül Tigin ve Bilge Kağan’ın egemenliğini anlatan, MS 5-7. Yüzyıllara tarihlenen Orhun Yazıtları’nda gösterilmektedir. Kazaklar arasında ozan, sadece olmasa da, esasen erkek mesleğiydi. En azından 17. yüzyıldan beri Kazak ozanlar iki ana kategoriye ayrılabilir: başkalarının eserlerini aktaran zhırawlar (zhiraus, žyraus), genellikle kendi orijinal eserlerini yaratmayan ve ekleyenler; ve kendi şiirlerini, hikâyelerini veya şarkılarını doğaçlama yapan veya yaratan aqyns (akınlar). Didaktik terimler, zarafet tolgaws ve epik zhırlar gibi çeşitli türlerde eserler vardı. Bu tür masalların kökenleri çoğu kez bilinmemekle birlikte, çoğu Kazak şiirinin ve nesrinin ikinci yarıda ilk kez yazıldığı zamana kadar, bunların çoğu onları yarattığı veya aktardığı varsayılan yakın veya daha uzak geçmişe ait ozanlar ile ilişkilendirildi.
Kaynaklar:
https://tr.wikipedia.org/
https://en.wikipedia.org/
https://www.trthaber.com/haber/turk-dunyasi/kazakistanin-bagimsizliginin-34-yili-928768.html
https://tr.wikipedia.org/wiki/2022_Kazakistan_protestolar%C4%B1