Giriş
Abdulhamid Süleyman oğlu Çolpan (1897 – 1938), 20. yüzyıl Özbek edebiyatının kurucularından, modern Özbek şiirinin ve tiyatrosunun öncülerinden şair, yazar, mütefekkir ve gazetecidir. Ceditçilik hareketi içinde aktif rol alan Çolpan, eserlerinde Özbek Türklerinin milli kimliğini, bağımsızlık özlemini ve toplumsal uyanışını dile getirmiştir. Sovyet rejiminin baskı döneminde milliyetçi ve bağımsızlıkçı fikirlerinden taviz vermediği için “burjuva milliyetçisi” olarak itham edilmiş ve Stalin’in “Büyük Temizlik” harekatı sırasında idam edilerek şehit edilmiştir.
İlk Yılları
Çolpan, 1897 yılında Fergana Vadisi’nin önemli kültür merkezlerinden biri olan Andican şehrinde dünyaya gelmiştir. Babası Süleyman Koyu (Süleyman Mulla Mambet), dönemin aydın, eğitimli ve tüccar sınıfına mensup bir şahsiyetiydi. İlk eğitimini ailesinden ve yerel mahalle mektebinden alan Çolpan, daha sonra geleneksel medrese eğitimine devam etmiştir. Burada Arapça ve Farsça dillerini, klasik Doğu edebiyatını ve tasavvuf kültürünü derinlemesine öğrenmiştir.
Gençlik yıllarında Rus-Yerli mektebine kaydolan Çolpan, burada Rusça öğrenerek Batı edebiyatı ve düşüncesiyle tanışma imkanı bulmuştur. Doğu ve Batı kültürünü genç yaşta harmanlaması, onun ileriki yıllarda geliştireceği yenilikçi edebi çizginin temelini atmıştır.
Ceditçilik Hareketi ve Aydınlanma Mücadelesi
1910’lu yıllardan itibaren Orta Asya’da etkisini artıran Ceditçilik (yenilikçilik) hareketi, Çolpan’ın fikri dünyasını şekillendiren en önemli unsur olmuştur. Müslüman toplumların eğitim, sosyal ve siyasal alanda modernleşmesini savunan bu hareketin yayın organlarında yazılar yazmaya başlamıştır. Çolpan, şiirlerinde ve makalelerinde cehaletle mücadeleyi, kadının toplumdaki yerinin iyileştirilmesini ve milli şuurun uyandırılmasını ana tema olarak işlemiştir.
Çarlık Rusyası’nın çöküşü ve Bolşevik Devrimi sürecinde, Türkistan Özerk Hükümeti’nin kurulması için yürütülen siyasi ve kültürel çalışmalarda aktif görev almıştır. Saday-i Fergana, Saday-i Türkistan, Turan ve İştirokiyun gibi gazete ve dergilerde gazetecilik yapmış, halkı bilinçlendirmek amacıyla sürekli kaleme sarılmıştır.
Edebi Kişiliği ve Eserleri
Çolpan, Özbek edebiyatına serbest vezni ve modern şiir formlarını getiren en önemli şairdir. Şiirlerinde duygusallık, lirizm ve hürriyet aşkı iç içedir. Şiir kitapları arasında Bulaqlar (Pınarlar), Uyanış (Uyanış) ve Tan Sırları gibi eserler öne çıkar. Eserlerinde kullandığı akıcı, yalın ve zengin Özbek Türkçesi, modern Özbek edebiyat dilinin standartlaşmasında belirleyici olmuştur.
Şiirinin yanı sıra Özbek edebiyatının ilk modern roman örneklerinden biri kabul edilen “Keçe ve Kündüz” (Gece ve Gündüz) romanını yazmıştır. Bu romanda, Sovyet öncesi ve sonrası Özbek toplumunun sosyal dokusunu, kadınların yaşadığı dramı ve idari yozlaşmayı eleştirmiştir. Ayrıca tiyatro alanında da eserler vermiş, Shakespeare, Pushkin ve Gogol gibi dünya klasiklerini Özbekçeye tercüme ederek Özbek tiyatrosunun ve çeviri edebiyatının gelişmesine öncülük etmiştir.
Sovyet Dönemi Baskıları
Lev Sverdlin ve Çolpan. Moskova 1927.
1920’lerin ortalarından itibaren Sovyetler Birliği’nin Orta Asya’daki ideolojik denetimi sıkılaşmıştır. Çolpan’ın eserlerindeki vatan sevgisi, hürriyet vurgusu ve İttihad-ı İslam/İttihad-ı Türk fikirleri, Komünist Parti idarecileri tarafından tehlike olarak görülmüştür. “Sosyalist Realizm” akımına uymadığı, Sovyet rejimini övmek yerine milli değerleri savunduğu için sürekli eleştirilmiştir.
Tüm baskılara, sansürlere ve eserlerinin yasaklanmasına rağmen Çolpan, bağımsız fikirlerinden ve milli kimlik mücadelesinden geri adım atmamıştır. Eserlerinde alegorik (simgesel) ifadeler kullanarak halkına hürriyet mesajları vermeye devam etmiştir.
İdamı ve Şehadeti
Stalin döneminde başlatılan kitlesel tasfiye harekatı (Büyük Temizlik / “Bolşoy Terror”) kapsamında, 1937 yılında Özbekistan’daki pek çok Ceditçi aydın gibi Çolpan da tutuklanmıştır. Kendisine “Sovyet karşıtı propaganda yapmak”, “burjuva milliyetçisi olmak” ve “pantürkist örgütlerle ilişkide bulunmak” gibi asılsız suçlamalar yöneltilmiştir.
Ağır işkenceler ve yargılama süreçlerinin ardından Abdulhamid Süleyman Çolpan, 4 Ekim 1938 tarihinde Taşkent yakınlarında kurşuna dizilerek şehit edilmiştir.
İade-i İtibarı ve Mirası
Çolpan’ın adı ve eserleri, ölümünün ardından uzun yıllar boyunca Sovyetler Birliği’nde yasaklı kalmıştır. Ancak 1950’lerin sonlarında ve özellikle 1980’lerin sonundaki Glasnost (Açıklık) dönemiyle birlikte ismi üzerindeki yasaklar kaldırılmaya başlanmıştır.
Özbekistan’ın 1991 yılında bağımsızlığını kazanmasının ardından Çolpan, resmi olarak aklanmış ve Özbek milletinin milli kahramanı ve edebi sembolü olarak ilan edilmiştir. Bugün Özbekistan’da adına ödüller verilmekte, sokaklara ve okullara ismi yaşatılmakta, eserleri okul müfredatlarında ve akademik çalışmalarda gururla öğretilmektedir.
Yayınlanmış eserler
Abdülhamid Çolpon. Dün . Taşkent: Uzdavnashr, 1936.
Çolpon. Sözümün arkasında durdum . Taşkent: Edebiyat ve Sanat. 1991.
Çolpon. Nadir Edebiyat . Taşkent: Çolpon, 1994.
Abdulhamid Çolpon. Gece ve Gündüz . Birinci Kitap: Gece. Taşkent: Şark, 1995 (20. yüzyıl Özbek romanı).
Abdülhamid Çolpon. Güzel Türkistan . Taşkent: Ma’naviyat, 1997.
Çolpon. Eserleri . Üç cilt. Taşkent: Khazina, 1997-1998.
Abdülhamid Çulpon. Ben prozvuchit eshche moy saz , per. s uzbekskogo Hamidom İsmailov, Moskova: Voskresene, 2009.
Tchulpan. Nuit , Fransızca, çevirmen ve önsöz: Stéphane A. Dudoignon. Saint-Pourçain-sur-Sioule : Bleu autour, 2009; 464 sayfa (“d’un lieu l’autre” Koleksiyonu).
Kaynaklar
-
Özbekistan Cumhuriyeti Bilimler Akademisi Dil ve Edebiyat Enstitüsü Arşiv Belgeleri
-
ZiyoUz Millî Dijital Kütüphanesi Abdulhamid Çolpan Biyografisi ve Eserleri Arşivi
-
“Keçe ve Kündüz” (Gece ve Gündüz) Romanı Metin Eleştirisi ve Edebi İncelemeleri (Taşkent)
-
Cedit Edebiyatı ve 20. Yüzyıl Başları Özbek Basını Arşivi (Saday-i Fergana ve Saday-i Türkistan Gazeteleri)
-
Sovyetler Birliği Devlet Güvenlik Komitesi (KGB) 1937–1938 Dönemi Siyasi Yargılama ve İade-i İtibar Arşiv Kaynakları