Giriş
Buhara Cumhuriyeti’nin ilk Cumhurbaşkanı Feyzullah Hocayev
Feyzullah Hocayev (1896 – 1938), 20. yüzyılın ilk yarısında Orta Asya’da siyaset, devlet yönetimi ve toplum yapısının şekillenmesinde rol oynamış en önemli Özbek devlet adamlarından, devrimcilerinden ve Ceditçi liderlerden biridir. Genç Buharalılar (Yaş Buharalılar) hareketinin finansörü ve yöneticisi olarak Buhara Emirliği’nin devrilmesinde başrolü oynamış, Buhara Cumhuriyeti’nin Hükümet Başkanlığı (Nazırlar Şurası Başkanı) görevini yürütmüştür. Daha sonra Özbekistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti’nin kurucu ilk Başbakanı olan Hocayev, Türkistan’ın modernleşmesi ve kalkınması için Sovyet sistemi içerisinde mücadele etmiş, ancak Stalin’in “Büyük Temizlik” tasfiyeleri sırasında idam edilerek hayatını kaybetmiştir.
Doğumu, Ailesi ve İlk Yılları
Feyzullah Hocayev, 1896 yılında Buhara’da bölgenin en zengin ve nüfuzlu kervan tüccarlarından biri olan Ubeydullah Hocayev’in oğlu olarak dünyaya gelmiştir. Ailesinin sahip olduğu yüksek maddi imkanlar, onun küçük yaşlardan itibaren nitelikli bir eğitim almasını ve geniş bir vizyon kazanmasını sağlamıştır.
İlk öğrenimini geleneksel Buhara medreselerinde tamamlayan Hocayev, babasıyla birlikte gerçekleştirdiği ticari seyahatler sayesinde Çarlık Rusyası’nın büyük şehirlerini (Moskova, Petersburg) ve Avrupa’daki gelişmeleri yakından tanıma imkanı bulmuştur. 1907-1912 yılları arasında Moskova’da özel eğitim almış, burada Rusça öğrenerek Batı dünyasının siyasi, iktisadi ve toplumsal fikirleriyle tanışmıştır.
Ceditçilik Hareketi ve Yaş Buharalılar Liderliği
Moskova’daki eğitiminin ardından Buhara’ya dönen Feyzullah Hocayev, babasından kalan devasa mirası ve serveti, bölgenin modernleşmesi ve cehaletle mücadele etmesi için harcamaya başlamıştır. Orta Asya’da etkisini artıran Ceditçilik (yenilikçilik) akımına aktif olarak katılmış; yeni usul (Usul-i Cedid) okullarının açılmasına, gazetelerin basılmasına ve gençlerin eğitilmesine büyük finansal destek sağlamıştır.
Buhara Emirliği’nin baskıcı ve feodal yapısına karşı örgütlenen Yaş Buharalılar (Genç Buharalılar) hareketinin kurucuları ve liderleri arasında yer almıştır. 1917 Rus Devrimi’nin ardından Buhara Emiri Âlim Han’dan anayasal reformlar, hürriyetler ve idari yenilikler talep etmiş, ancak emirlik yönetiminin sert tutumu karşısında sürgüne ve yeraltı faaliyetlerine çekilmek zorunda kalmıştır.
Buhara Devrimi ve Buhara Cumhuriyeti Başbakanlığı
Emir Âlim Han’ın reform taleplerini tamamen reddetmesi ve Ceditçilere karşı şiddet uygulaması üzerine Feyzullah Hocayev, Buhara’daki feodal monarşiyi yıkmak amacıyla Kızıl Ordu ile taktiksel bir ittifak kurmuştur. Mihail Frunze komutasındaki Sovyet birliklerinin desteğiyle Eylül 1920’de gerçekleşen Buhara Devrimi’nin ardından Buhara Emirliği yıkılmış ve Buhara Cumhuriyeti (Buhara Halk Sovyet Cumhuriyeti) ilan edilmiştir.
Henüz 24 yaşındayken Buhara Cumhuriyeti’nin Hükümet Başkanı (Nazırlar Şurası Başkanı / Başbakan) ve Dışişleri Nazırı olan Hocayev, 1920-1924 yılları arasında şu kritik politikaları yürütmüştür:
Eğitim ve Modernleşme: Ülke genelinde modern okullar açmış, onlarca Özbek ve Türkistanlı genci yükseköğrenim görmeleri için devlet bursuyla Almanya’ya (Berlin) göndermiştir.
Ekonomik ve Sosyal Dengeler: Moskova’nın katı komünist politikalarına direnerek özel mülkiyetin, küçük ticaretin ve dini kuramların bir süre daha korunmasını sağlamıştır.
Milli Muhafaza: Sovyetler Birliği’nin Buhara’nın iç işlerine doğrudan müdahale etmesini engellemeye çalışmış, özerk ve bağımsız bir idari yapı kurmak için diplomatik mücadele vermiştir.
Özbekistan SSC Kurucu Başbakanlığı Dönemi
Feyzullah Hocayev, Özbekistan SSR Halk Komiserleri Konseyi Başkanı (1924-1937)
Orta Asya’da uygulanan “Milli-Mülki Sınırlandırma” politikası neticesinde 1924 yılında Buhara Cumhuriyeti feshedilip Özbekistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kurulduğunda, Feyzullah Hocayev yeni kurulan bu devletin ilk Hükümet Başkanı (Halk Komiserleri Konseyi Başkanı / Başbakan) olarak atanmıştır.
1924 yılından 1937 yılına kadar kesintisiz bir şekilde Özbekistan SSC Başbakanlığı görevini yürüten Hocayev; Taşkent’in sanayileşmesi, modern eğitim kurumlarının ve Özbekistan Bilimler Akademisi’nin altyapısının kurulması, sağlık hizmetlerinin yaygınlaştırılması ve tarımsal sulama projelerinin hayata geçirilmesinde başrol oynamıştır. Bu dönemde bir yandan Sovyet merkezi yönetimiyle uyumlu görünmeye çalışırken, diğer yandan Özbekistan’ın ekonomik kaynaklarının (özellikle pamuk ve doğal kaynakların) Moskova tarafından sömürülmesini engellemek ve yerel kültürü korumak için nüfuzunu kullanmıştır.
Moskova ile Gerilim, Siyasi Baskılar ve Görevden Alınması
1930’lu yılların ortalarından itibaren Stalin’in merkeziyetçi baskıları ve tek adam rejimi zirveye ulaşmıştır. Feyzullah Hocayev’in Ceditçi geçmişi, zengin bir burjuva ailesinden gelmesi, ülkesinin ekonomik bağımsızlığını savunması ve 1920’lerde Almanya’ya öğrenci göndermiş olması Moskova tarafından şüpheyle karşılanmaya başlanmıştır.
Hocayev, Moskova’nın Özbekistan’a dayattığı aşırı pamuk kotalarına, zorunlu kolektifleştirme politikalarının halka getirdiği yıkıma ve milli aydınların üzerindeki baskılara açıkça veya örtülü olarak itiraz etmiştir. Bu tutumu, onun “burjuva milliyetçisi”, “Troçkist”, “pantürkist” ve “Sağcı-Sağ Sapmacı” olarak etiketlenmesine yol açmıştır. 17 Haziran 1937’de Özbekistan Komünist Partisi yedinci kongresinde görevinden alınmış ve kısa süre sonra tutuklanmıştır.
Yargılanması ve Şehadeti
Feyzullah Hocayev, Moskova’ya götürülerek ünlü “Üçüncü Moskova Yargılamaları” (Sağcılar ve Troçkistler Bloğu Davası) kapsamında Nikolay Buharin, Aleksandr Rıkov ve Hristian Rakovski gibi önde gelen Sovyet yöneticileriyle birlikte sanık sandalyesine oturtulmuştur. Ağır baskılar ve işkenceler altında kendisine yöneltilen “Sovyet rejimini yıkmaya çalışmak”, “kapitalizmi geri getirmek”, “İngiliz ve Alman istihbaratıyla iş birliği yapmak” ve “Özbekistan’ı SSCB’den ayırmak” gibi asılsız suçlamaları kabul etmeye zorlanmıştır.
Sözde yargılama sürecinin ardından Feyzullah Hocayev, 13 Mart 1938 tarihinde ölüme mahkum edilmiş ve 15 Mart 1938’de Moskova yakınlarındaki Kommunarka kurşuna dizilme alanında idam edilerek şehit edilmiştir.
Buhara’daki ev müzesinin bahçesinde bulunan Fayzullah Hocayev’e ait bir anıt
İade-i İtibarı ve Tarihi Mirası
Stalin’in ölümünün ardından 1965 yılında Sovyet Yüksek Mahkemesi tarafından yapılan incelemeler sonucunda Feyzullah Hocayev hakkındaki tüm suçlamalar düşürülmüş ve kendisine resmi olarak iade-i itibar yapılmıştır.
1991 yılında Özbekistan’ın bağımsızlığını kazanmasıyla birlikte Feyzullah Hocayev, Özbek milletinin bağımsızlık ve modernleşme mücadelesine adanmış büyük bir devlet adamı ve milli kahraman olarak ilan edilmiştir. Günümüzde Buhara’da doğduğu baba evi müze olarak hizmet vermekte, Özbekistan genelinde adı caddelere, okullara ve kurumlara verilerek hatırası yaşatılmaktadır.
Kaynakça
-
Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı: https://www.devletarsivleri.gov.tr
-
Türk Tarih Kurumu (TTK) Dijital Kütüphane ve Arşivi: https://www.ttk.gov.tr
-
ZiyoUz Özbekistan Millî Dijital Kütüphanesi Feyzullah Hocayev Biyografi Arşivi: https://www.ziyouz.com
-
İslam Ansiklopedisi (TDV İA) Feyzullah Hocayev ve Buhara Maddeleri: https://islamansiklopedisi.org.tr
-
Bütün Buhara Kurultayı Belgeleri ve Buhara Halk Sovyet Cumhuriyeti Resmi Evrakları (1920–1924) Arşivi
-
Sovyetler Birliği Yüksek Mahkemesi ve KGB 1937–1938 Yargılama ve İade-i İtibar Arşiv Belgeleri
-
İstanbul Üniversitesi Kütüphane ve Dokümantasyon Daire Başkanlığı Açık Erişim Sistemi: https://kutuphane.istanbul.edu.tr