Osman Kocaoğlu

Osman Kocaoğlu (1878 - 1968), Buhara Cumhuriyeti’nin ilk cumhurbaşkanıdır.

Giriş

Osman Kocaoğlu

Osman Kocaoğlu (Usmonxoʻja Poʻlatxoʻjayev / Osman Hoca / Osman Hocayev), 20. yüzyılın başlarında Türkistan coğrafyasında yürütülen milli bağımsızlık, Ceditçilik ve modernleşme mücadelelerinin en önemli liderlerinden biridir. Buhara Cumhuriyeti’nin (Buhara Halk Sovyet Cumhuriyeti) Devlet Başkanlığı (Merkez Yürütme Komitesi Başkanlığı) görevini üstlenen Kocaoğlu, Türk Kurtuluş Savaşı’na sağlanan maddi ve manevi desteklerin organizasyonunda kritik bir rol oynamıştır. Ömrünü Türkistan’ın hürriyetine ve Türk dünyasının birliğine adayan devlet adamı, siyasetçi ve yazar Kocaoğlu, Sovyet baskıları nedeniyle hayatının büyük bir kısmını Türkiye’de sürgünde geçirmiştir.

Gençlik Yılları ve Eğitimi

Osman Kocaoğlu, 1878 yılında Fergana Vadisi’nde yer alan Oş kentinde doğmuştur. Babası gezgin bir tüccar olan Polat Hoca’dır. Çocukluk yıllarında babasıyla birlikte ticaret amacıyla Orta Asya’nın çeşitli şehirlerini gezerek bölgenin sosyal, ekonomik ve kültürel dokusunu yakından tanıma fırsatı bulmuştur.

İlk ve orta öğrenimini medreselerde geleneksel İslami ilimler eğitimi alarak tamamlayan Osman Hoca, daha sonra modern fikirlerle tanışmıştır. 19. yüzyılın sonlarında bölgede etkisini gösteren Ceditçilik (yenilikçilik) hareketi ve Osmanlı Devleti’ndeki Jön Türkler / Genç Türkler düşüncesi onun fikri dünyasını derinden etkilemiştir. Genç yaşlardan itibaren öğretmenlik yaparak halkın aydınlanması ve modern eğitim alması için çalışmıştır.

Ceditçilik Hareketi ve Yaş Buharalılar Mücadelesi

Osman Kocaoğlu

Osman Kocaoğlu, Çarlık Rusyası himayesindeki Buhara Emirliği’nin feodal idaresine ve cehalete karşı örgütlenen Yaş Buharalılar (Genç Buharalılar) hareketinin önde gelen liderleri arasında yer almıştır. 1917 Rus Devrimi’nin ardından Buhara’da demokratik reformların yapılması ve monarşinin sınırlandırılması için mücadele etmiştir.

Ancak Buhara Emiri Âlim Han’ın reform taleplerine sert baskılarla karşılık vermesi üzerine Yaş Buharalılar hareketi ikiye bölünmüştür. Osman Kocaoğlu, ideolojik olarak Bolşevik komünizmine mesafeli duran, Türkistan’ın milli ve mukaddes değerlerini korumayı hedefleyen milli-bağımsızlıkçı kanadın liderliğini üstlenmiştir.

Buhara Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Dönemi

Kızıl Ordu’nun desteğiyle Buhara Emirliği’nin devrilmesinin ardından, 1920 yılında kurulan Buhara Cumhuriyeti’nin idari yapılanmasında aktif görev almıştır. Osman Kocaoğlu, 23 Eylül 1921 tarihinde Buhara Cumhuriyeti Devlet Başkanlığına (Merkez Yürütme Komitesi Başkanlığı) getirilmiştir.

Kocaoğlu, Buhara Halk Şuraları Cumhuriyeti’nin yöneticilerini ve din adamlarını bir araya getiren tarihi bir toplantı (III. Buhara Kurultayı başkanlık divanı) yer almaktadır

Cumhurbaşkanlığı döneminde şu kritik adımları atmıştır:

Milli Yapının Korunması: Sovyetler Birliği’nin Buhara’nın iç işlerine müdahale etmesini engellemeye çalışmış, bağımsız bir iç ve dış politika izlemek için direnmiştir.

Milli Ordu ve Eğitim: Buhara’da modern okulların açılması, gençlerin Avrupa’ya (özellikle Almanya ve Türkiye) eğitime gönderilmesi ve milli bir ordunun kurulması çalışmalarına öncülük etmiştir.

Kurtuluş Savaşı’na Destek (Buhara Altınları): Anadolu’da Gazi Mustafa Kemal Paşa önderliğinde yürütülen Milli Mücadele’ye büyük bir sempati duymuş; Buhara hazinesinde bulunan altın ve finansal kaynakların Ankara Hükümeti’ne aktarılması kararlarında başrol oynamıştır.

Basmacı Hareketi, Sürgün ve Mücadele

Moskova’nın Buhara üzerindeki baskılarını artırması ve ülkeyi fiilen işgal etme adımları karşısında Osman Kocaoğlu, Sovyetlerle anlaşmanın imkansız olduğunu görmüştür. 1921’in sonlarında Enver Paşa’nın Doğu Buhara’ya gelerek başlattığı Basmacı Hareketi’ne ve milli direniş birliklerine gizlice destek vermiştir.

Sovyet yönetimi tarafından “rejim karşıtı ve Basmacı taraftarı” ilan edilmesi üzerine 1922 yılı başlarında cumhurbaşkanlığı görevinden ayrılarak Afganistan’a geçmek zorunda kalmıştır. Afganistan’da Doğu Türkistan ve Buhara mücadelesini dışarıdan organize etmeye çalışmış; ancak uluslararası siyasi dengelerin değişmesi ve Enver Paşa’nın şehit düşmesi üzerine siyasi faaliyetlerini Türkiye merkezli yürütme kararı almıştır.

Türkiye Yılları ve Fikri Mirası

İstanbul’daki siyasi sürgünler, 1926. Oturanlar (soldan sağa): Mustafa Çokay, Osman Hoca, Zeki Velidi Togan. Ayakta (soldan sağa): Abdülkadir İnan, Mustafa Şahkulu

Osman Kocaoğlu, Eylül 1923’te Türkiye’ye gelmiştir. Gazi Mustafa Kemal Atatürk ve Ankara Hükümeti tarafından hüsnükabul ile karşılanmış, kendisine ve ailesine Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlığı verilerek “Kocaoğlu” soyadını almıştır.

Türkiye’deki yaşamı boyunca şu faaliyetleri yürütmüştür:

Yayıncılık ve Yazarlık: Zeki Velidi Togan, Yusuf Akçura ve Sadri Maksudi Arsal gibi Türkistanlı ve Tatarlı aydınlarla birlikte çalışmıştır. Yeni Türkistan dergisi başta olmak üzere çeşitli yayın organlarında Türkistan’ın esareti, tarihi ve kültürüne dair makaleler kaleme almıştır.

Sürgün Yılları: II. Dünya Savaşı döneminde uluslararası baskılar ve Sovyetler’in iade talepleri nedeniyle bir süre Polonya ve İran’da yaşamak zorunda kalmış, savaşın ardından tekrar çok sevdiği Türkiye’ye dönmüştür.

Türkistan Davası: Hayatının son anına kadar Türk dünyasının bağımsızlığı düşüncesinden kopmamış, genç nesillere Türkistan davasını aktarmıştır.

Kazan Tatarı yazar Ayaz İshaki, Kuzey Kafkasyalı yazar siyasetçi Said Şamil ve Osman Hoca. Varşova 1938.

Vefatı

Buhara Cumhuriyeti’nin ilk ve tek milli cumhurbaşkanı Osman Kocaoğlu, 28 Temmuz 1968 tarihinde İstanbul’da 90 yaşında vefat etmiştir. Naaşı, Türkistanlı milli mücadelecilerin ve dervişlerin tarihi sembolü olan İstanbul Üsküdar’daki Özbekler Tekkesi haziresine defnedilmiştir. Kocaoğlu, arkasında lekesiz bir devlet adamlığı geçmişi ve bağımsızlık meşalesi bırakmıştır.

Kaynaklar

Sosyal Ağlarda Paylaş

İçindekiler